عقد حواله، آثار و کارکردهای اون در قانون مدنی ایران 

 

عقد (قرارداد) حواله یکی از عقود مشخص در قانون مدنی ایرانه؛ به این معنی که همه شروط و ویژگیای اون در این قانون به طور اختصاصی اشاره شده. در این مبحث قراره با معنی این عقد، کارکرد و آثار اون آشنا شیم.

 

حواله به معنای انتقال دِین از ذِمّه ی شخصی به شخص دیگره. واسه روشن شدن مطلب و ادامه بحث مثالی می زنیم: فرض کنین که «الف» باید مبلغ هزار تومن به «ب» بده و «الف» به «ب» بدهکاره. حال اگه «الف» بدهی و دِین خود رو به شخص دیگری یعنی «ج» حواله بده و «ج» مجبور شه که به جای «الف» هزار تومن به «ب» بده، عقد حواله محقق شده (از این مثال ساده، روشنه که عقد حواله از معنی شرعی اون دور نیفتادهه و در عرف هم از این اصطلاح با معنی مشابهی استفاده می شه).

همونجوریکه می ببینن در این عقد بر خلاف بقیه عقود که معمولا در اونا دو طرف درگیر هستن، ما با سه طرف مواجهیم: بدهکار/ مدیون یا مُحیل (در مثال ما «الف»)، طلبکار/دائن یا مُحتال­ (در مثال ما «ب») و شخص سوم یا محال علیه (در مثال ما «ج»)؛ پس در این قرارداد به توافق و اراده ی سه نفر نیازه: بدهکار باید بخواد دین خود رو انتقال بده، طلبکار باید قبول کنه که طب خود رو به جای «الف» از «ج» دریافت کنه و «ج» باید قبول کنه که بدهی «الف» رو به «ب» بده.

حال باید دید که این قرارداد در چه شرایطی منعقد می شه. اول از همه باید توجه داشت که اتفاق عقد حواله فرعِ بر وجود دین و بدهیه. به این معنی که اول باید بدهی و دینی وجود داشته باشه که بعد بشه اونو حواله کرد. پس اگه «الف» هیچ دینی به «ب» نداشته باشه، نمیتونه اونو منتقل هم بکنه. با اینحال لازم نیس که حتما دین قطعی و ثابت شده باشه و همین که باعث دین ایجاد شده باشه واسه تحقق حواله کافیه؛ مثلا بعد از عقد نکاح و اطاعت، شوهر باید به زن نفقه بده و از این جهت مدیون اوست. این دین بعد از تمکینه که بر ذمه ی شوهر ثابت می شه؛ با اینحال به محض اتفاق عقد نکاح، شوهر می تونه پرداخت نفقه رو به دیگری حواله بده. اینجا درسته که دین هنوز واسه اون به وجود نیامدهه اما باعث دین، یعنی نکاح هست؛ پس میشه این دین رو حواله کرد. بر همین پایه، اگه عقد حواله ای منعقد شه و بعدا معلوم شه اصلا دینی در کار نبوده، عقد حواله هم باطل هستش (مثلا معلوم شه دین قبلا پرداخت شده یا اینکه عقدِ ایجادکننده دین باطل بوده).

مطلب مشابه :  عقد اجاره چه نوع عقدیه؟ 

حواله ممکنه در دو صورت اتفاق بیفته. بیایید به مثال بالا برگردیم. «الف» به «ب» بدهکاره و می خواد بدهی خود رو به «ج» حواله بده. اینجا ممکنه دو فرض اتفاق بیفته: در فرض اول «ج» هم به «الف» بدهکاره؛ یعنی «الف» باید هزار تومن به «ب» بده و هم زمان هزار تومن از «ج» طلب داره. به جای اینکه اول خودش پول رو از «ج» بگیره و بعد بده به ب، به «ج» می گه عوض اینکه هزار تومن رو بدهی به من، به «ب» بپرداز. اینطوری با یک عمل حقوقی هم ذمه ی «الف» بری می شه، هم ذمه ی «ج» و هم اینکه «ب» به طلب خود می رسه.

پول-نام-تصویر

اما حالت دوم اینه که «ج» به «الف» بدهکار نیس اما به هر دلیلی قبول می کنه که بدهی «الف» به «ب» رو بده و مثلا بعدا از «الف» پس بگیره. در این فرض عقد حواله شباهت زیادی با عقد ضمان پیدا می کنه.

عقد حواله یه جور وسیله پرداخته. بدهکار با انجام حواله، دین خود رو ادا می کنه و بعد از اینکه عقد حواله بسته شد، دیگر به طلبکار هیچ بدهی ای نداره. عوضش شخص محال ­علیهه که در مقابل طلبکار مسئول می شه و باید بدهی رو بده. طلبکار هم فقط می تونه از اون پرداخت دین رو مطالبه کنه و دیگر نمیتونه سراغ طلبکار اولی برود و طلب خود رو از اون مطالبه کنه.

گفته شد که حواله یک عقد و قرارداده پس اشخاصی که می خوان این عقد رو منعقد کنن باید اهلیت داشته باشن و بتونن در اموال خود تصرف کنن. اینطوری تاجر ورشکسته، چون حق تصرف در اموال خود رو نداره، نمیتونه با کسی عقد حواله منعقد کنه.

مطلب مشابه :  عشق چیه و چه رو ه هایی واسه تشخیص واقعی بودن اون هست؟ "

نکته مهم دیگر در مورد نحوه ی انحلال عقد حوالهه. عقد حواله یک عقد لازمه؛ به این معنی که دو طرف باید بهش پایبند و پایبند باشن و نمی تونن جز در موارد معدود قانونی اونو به هم بزنن. این موارد قانونی عبارت ان از:

  • اعسار محال­ علیه: اعسار به معنای ناتوانی مالیه. گفتیم که حواله یه جور وسیله پرداخت دینه؛ پس محال­ علیه باید توانایی مالی پرداخت دین دلخواه رو داشته باشه. حال اگه محال ­علیه توانایی مالی پرداخت اینجور مالی رو نداشته باشه و به اصطلاح حقوقی «مُعسِر» باشه و طلبکار هم به این مسئله آگاهی نداشته باشه، می تونه عقد حواله رو فسخ کنه و به خود بدهکار اصلی مراجعه کنه و طلبش رو از اون بگیره.
  • تخلف از شرط: اگه جدا از اینکه عقد حواله، شرطی و تعهدی به نفع هر کدوم از دو طرف شده باشه، اما اون فرد مسئول از اجرای اون شرط سر باز بزنه، اینجا هم شخص ذی نفع می تونه عقد حواله رو به هم بزنه.
  • اقاله: اِقالِه یک عمل حقوقیه که در اون طرفینی که قبلا با هم قراردادی رو بستن، توافق می کنن که اون قرارداد رو به هم بزنن. همون ارادهایی که می تونن با توافق، قراردادی رو بسازن، همون ارادها هم می تونن اون توافق رو بر هم بزنن. این عمل در حقوق «اقاله» نامیده می شه اینجا هم هروقت بدهکار، طلبکار و محال علیه به این نتیجه برسن که دیگر نمی خوان عقد حواله وجود داشته باشه، می تونن اونو اقاله کنن و به هم بزنن.

مطالب این مقاله با کمک کتاب «درسایی از عقود مشخص» اثر دکتر ناصر کاتوزیان نوشتن شده.

تهیه شده در: chetor.com


۱

دیدگاهتان را بنویسید