عقد رهن چیه و فک رهن در قانون مدنی به چه معناست؟ 

 

زنده یاد دکتر ناصر کاتوزیان در جلد دوم «درسایی از عقود مشخص» خود می نویسه: «طلبکار باید واسه اطمینان یافتن از دریافت حق، در اندیشه «وثیقه» یا «تضمین» خاصی باشه و از تکیه بر وثیقه ی موهومِ داراییِ مدیون سودی نمی برد.»

از رهگذر این عبارت میشه به وجود عقد رهن پی برد. به این معنی که رهن مثل یک نوع وثیقه واسه اطمینان خاطر طلبکاره تا در صورتی که مدیون از پرداخت دین خود سر باز زد، بتونه از مال مورد رهن (رهینه) حق خودشو تحصیل کنه. مثلا ماشینی که به رهن گذارده می شه رو بفروشه و با پول اون به حق خود برسه.

پول-نام-تصویر

در قانون مدنی اومده: «رهن عقدیه که به موجب اون مدیون مالی رو واسه وثیقه به داین می ده. رهن دهنده رو راهن و طرف دیگر رو مرتهن میگن.»

این مقاله رو بخونین تا با معنی عقد رهن و فک رهن بیشتر آشنا شید.

عقد رهن

این عقد دارای قوانین عمومیه که در دیگر عقود هم تا به حال دیده ایم.

ایجاب و قبول؛ به معنای اعلام یک نفر واسه به رهن دادن یک مال و قبول طرف دیگر به هر نحوی (با زبون یا با گرفتن مال به شکل عملی و …) است. معمولا ایجاب از طرف بدهکاره و طلبکار قبول می کنه.

ضرورت قبض؛ هروقت مال مورد رهن به دسته ای در اختیار طلبکار قرار بگیره که عرفا توان اون واسه استفاده از مال و اتفاقا فروش اون تأمین شه، واقعا قبض مال تحقق پیدا کرده. به «در اختیار طلبکار قرار دادن» مال هم تسلیم اون مال گفته می شه. بدهکار مال رو تسلیم می کنه و طلبکار اونو قبض می کنه.

اذن راهن؛ راهن (رهن دهنده) حتما باید رضایت و اجازه خود رو واسه دسترسی طلبکار به مال مورد رهن اعلام کنه و عقد رهن فقط با ایجاب و قبولی که قبلا گفتیم منعقد نمی شه و تا اعلام اجازه رهن دهنده متوقف می مونه.

؛ به معنای دارا بودن شرایط عمومی دو طرف واسه تحقق عقده که در قانون اینجور اومده: «واسه این که متعاملین، اهل حساب شن باید بالغ و عاقل و رشید باشن.»

توکیل؛ همونجوریکه تموم عقد می تونه به وکالت انجام پذیرد، هرکدام از رهن دهنده یا رهن گیرنده می تونن وظیفه ی خود رو (تسلیم مال-قبض مال) به وکیل خود یا شخص ثالثی بسپارند که مورد تأیید هردو باشه.

عقد رهن دارای سه وصفه:

۱. تبعی: یعنی اول باید مالی وجود داشته باشه که به دنبال اون، تضمینی مالی به وثیقه داده شه؛ مثلا نمیشه واسه دِینی در آینده وثیقه داد. همین طور با پرداخت دین هم حق مرتهن (رهن گیرنده) نسبت به مال مورد رهن از بین خواهد رفت.

۲. عینی: طبق قانون مدنی مال باید حتما به مرتهن یا شخص دیگری که تعیین می کنن، تسلیم شه و قبل از ایجاد دسترسی واسه اون، این عقد واقع نمیشه.

۳. از طرف راهن (رهن دهنده) لازم و از طرف مرتهن (رهن گیرنده) جایزه؛ معنی این جمله در قانون مدنی اومده:

«عقد رهن نسبت به مرتهن جایز و نسبت به راهن لازمه و پس مرتهن می تونه هروقت بخواد اونو بر هم بزنه ولی راهن نمیتونه قبل اینکه دین خود رو ادا کنه و یا به نحوی از انحای قانونی از اون بری شه و رهن رو مسترد داره.»

پس عقد لازم به این معناست که شخص نمیتونه از اون برگرده و عقد جایز به این معناست که هرکدام از دو طرف، هروقت بخوان می تونن عقدی رو برهم بزنن.

مطلب مشابه :  عفونت قارچی واژن، علائم، پیشگیری و علاج های خونگی اون 

رهن جدا سازی ناپذیره؛ هروقت فردی مثلا نصف دین خود رو ادا کنه نمیتونه به این بهونه، نصف مال مورد رهن رو هم آزاد کنه و کل مال تا ادا شدنِ کاملِ دین، در رهن باقی می مونه.

همین طور اگه طلبکار قسمتی از دین رو بر مدیون ببخشد، قسمتی از مال مورد رهن آزاد نمیشه، بلکه کل مال نسبت به بقیه ی دین وثیقه خواهد موند.

اگه مدیون هم واسه ادای یک طلب چند مال رو وثیقه بذاره، هر بخش، وثیقه ی تموم طلب هستش. یعنی به طور مثال اگه بخشی از مال از بین برود، بخشی از طلب بی وثیقه نمی شه و طلبکار می تونه به هر مالی که بخواد واسه همه طلب خود مراجعه کنه.

بعضی صور عقد رهن

رهن تکراری

مدیون می تونه جدا از اینکه حفظ حق و حقوق طلبکار، مال مورد رهن رو واسه دین دیگری هم به رهن بزاره و اگه نیاز به دریافت حق از راه فروش مال شد، مرتهنِ (رهن گیرنده) اول بر بقیه طلبکاران مقدمه و اول اون حق خود رو به شکل کامل دریافت می کنن.

یعنی طلبکاران نسبت به یک مال در طول همدیگه قرار دارن نه عرض همدیگه.

تعدد مرتهن

در این فرض راهن (رهن دهنده) می تونه مال خود رو جدا از اینکه یک عقد، وثیقه ی دو طلبکار بذاره و طبق قانون:

«ممکنه یک نفر مالی رو در مقابل دو یا چند دین که به دو یا چند نفر داره، رهن بده در این صورت مرتهنین باید به تراضی مشخص کنن که رهن در تصرف کی باشه و ممکنه دو نفر یک مال رو به یک نفر در مقابل طلبی که از اونا داره رهن بدن.»

در این حالت هیچ کدوم نسبت به دیگری رجحانی نداره و واسه دریافت طلب خود باید بهای مال مورد رهن رو به نسبت طلب هاشون تقسیم کنن. اینجا همون مسئله «جدا سازی ناپذیری عقد رهن» رخ میده و تموم رهن در مقابل کل دیون قرار میگیره و تا همه دین پرداخت نشه، وثیقه آزاد نمیشه.

تعدد راهن

هروقت دو یا چند نفر به طور مشاع مالک مال مورد رهن باشن و در برابر دیون زیادی که به دیگری دارن اونو وثیقه قرار بدن، سهم هر مدیون از مال مشاع، رهن دین اوست و با پرداخت اون آزاد می شه.

تعدد دیون

ممکنه واسه دیون زیاد یک مال به عنوان وثیقه یا رهن قرار داده شه. در این صورت مقصود اینه که مال نامبرده، وثیقه ای در برابر همه دیون باشه. واسه همین در صورت نبود تصریح، هروقت یکی از دیون پرداخت شه، مال مرهونه (مورد رهن) آزاد نشده و هم اونقدر به عنوان وثیقه باقی می مونه.

شرایط جدا از اینکه عقد رهن

در جدا از اینکه عقد اصلی، دو طرف می تونن شروطی رو واسه انجامِ بهترِ تعهد نسبت به همدیگه اشاره کنن و خود رو به انجام اون پایبند کنه.

شرط وکالت واسه فروش مال مرهون

میشه با مرتهن این شرط رو کرد که در صورت ادا نشدن طلب خود با وکالت از طرف راهن، بتونه اقدام به فروش مال کنه، چون که در غیراین صورت مرتهن واسه دریافت طلب خود باید به دادگاه حقوقی مراجعه و دادخواست «زور به پرداخت دین یا فروش رهینه» رو ارائه کنه. این موضوع در قانون مدنی هم مطرح شده. نکته قابل توجه اینه که میشه این وکالت رو به شخص سوم هم اعطا کرد. هم اینجور میشه شرط کرد که در صورت فوت مرتهن (کسی که رهن به نفع اون می شه)، ورثه ی اون حق وکالت در فروش مال مرهونه رو داشته باشن.

مطلب مشابه :  عشق در نگاه اول چیه و باید اون رو جدی گرفت؟ 

شرط تعلق یا تملیک مورد رهن به مرتهن

در گذشته این شرط دست آویز سرمایه داران و رباخواران بود تا با وامی که به صاحب ملک می دادن، ملک اونو که بسیار مهم بود به طور ظاهری می خریدن و به بهای کمی تصرف می کردن (بیع شرط).

که بعدا در قانون ثبت از اینجور تقلبی جلوگیری شد و پس این شرط در مورد عقد رهن هم باطل اعلام شده.

شرط تعلق منافع رهن به مرتهن

اینجور شرطی مشروعه و محتمل. بهش «رهن تصرف» میگن. به این معنا که دو طرف می تونن توافق کنن اگه نفع یا زیادتی در مال مورد رهن بدست اومد همه به راهن تعلق گیرد یا به مالی که در وثیقه ی مرتهنه و همین طور دیگر حالات ممکن.

ویژگیای مورد رهن

ضرورت عین بودن مورد رهن

رهن باید عین مشخص باشه و اموال غیر مادی، مثل حق تألیف و سرقفلی و مطالبات و … به رهن داده نمی شن.

منظور از عین مشخص اینه که باید وجود خارجی داشته باشه تا در دسترس مرتهن قرار بگیره و دین و منفعت هم نباشه.

باید ملک و قابل فروش باشه

رهینه حتما باید مالی باشه که توانایی فروش داشته باشه و به ملکیت درآمده باشه. مثلا آب مباح قابل وثیقه گذاردن نیس یا مال وقف یا اموال عمومی. اموالی که سود قانونی و عقلایی ندارن هم نمی تونن موضوع رهن قرار بگیرن. چون که این وثیقه واسه اطمینان خاطر مرتهنه تا بتونه اونو به فروش برسونه و این خلاف ذات رهنه.

از طرفی با توجه به توضیحات بیان شده در قسمتای قبل، نمیشه از قبل شرط کرد که مرتهن (رهن گیرنده) اجازه فروش نداره چون این مخالف وجود عقد رهنه. (قانون: اگه شرط شده باشه که مرتهن حق فروش عین مرهونه رو نداره باطله.)

آثار رهن در رابطه قراردادی

حقوق و تکالیف راهن

عقد رهن موجب مالکیت رهن گیرنده نمیشه و تا ادای دین در تصرف اون هستش ولی بازم در ملکیت راهن خواهد موند؛ راهن به دلیل ی عقد اختیارش در تصرفات کاهش پیدا میکنه. راهن (رهن دهنده) می تونه هرگونه تغییری که واسه رهن مفید باشه و منافی حقوق مرتهن هم نباشه به عمل بیاره و مرتهن حق منع اونو نداره.

حقوق و تکالیف مرتهن

مرتهن هم باید در حفظ مال مورد رهن بکوشد و در صورت تقصیر اون در تلف شدن یا مشکل مال، مسئول هستش.

اون نمیتونه در رهن تصرف کنه، مثلا در خونه ای که در رهن اوست سکونت کنه یا اونو اجاره بده و … مگه اینکه راهن اجازه داده باشه.

فک رهن

در آخر، هنگامی که دین راهن (مدیون) به طور کامل ادا شه و طلبکار به حق و حقوق خود برسه، عقد رهن فک میشه.

(در حالتی که مال مورد رهن تلف شه یا عقد به وسیله هردو طرف یا از طرف مرتهن فسخ شه هم، رهن فک می شه.)

اما در زمانی به ویژه وقتی مال در رهن بانک باشه، دین ادا می شه اما طلبکار فک رهن نمی کنه. اینجا شخص راهن می تونه دعوای «زور به فک رهن» رو اقامه کنه. از این به بعد طلبکار که در گذشته امین و امانت دار مال بوده (ید امانی داشته)، تبدیل به غاصبی می شه که در صورت هرگونه ضرر و آسیبی ضامن هستش (ید ضمانی پیدا میکنه). در این حالت راهن می تونه اجرت روزهای مازادی رو که طلبکار هنوز فک رهن نکرده هم بگیره.

تهیه شده در : chetor.com


۱

دیدگاهتان را بنویسید