عقد صلح چه نوع عقدیه؟ 

 

صلح ازلحاظ کلمه ای به معنای صلح، آشتی یا توافق کردنه. عقد صلح از عقودیه که در قانون مدنی به رسمیت شناخته شده و قوانین و احکام مربوط بهش در چند ماده مورد اشاره قرار گرفته ­است. مطالعه نظام ­های ­حقوقی دیگر نشون می ­بده که در این نظام ­های حقوقی صلح به عنوان یک عقد فقط واسه پایان بخشیدن به دعوا و دعوا منعقد می ­شه. علاوه ­بر این در منابع دینی یعنی قرآن و روایات هم عقد صلح به عنوان عقدی واسه پایان دادن به دعوا مورد اشاره قرار گرفته ­است. پس معنای اصطلاحی صلح هم از معنای کلمه ای اون اثر پذیرفته و با اون قرابت بسیار داره. با این حال قانون مدنی کارکردی وسیع ­تر از این واسه عقد صلح درنظر گرفته­ و انعقاد اونو به مواردی که اختلاف و نزاعی در بین باشه، محدود ندانسته­ است. در این نوشتار به بیان چیستی این عقد، اقسام، آثار و ویژگی­ های اون خواهیم پرداخت.

اقسام صلح

الف. صلح در مقام رفع نزاع و اختلاف

بعضی وقتا بین دو شخص نزاع و اختلافی حادث می ­شه و اون­ها واسه پایان دادن به دعوا یا جلوگیری از دعوا و اختلافی که احتمال داره در آینده اتفاق بیفته، عقد صلح منعقد می کنن. در این حالت هدف و کارکرد صلح فقط ایجاد صلح و آشتی بین دو طرف یک دعواست. در صورتی که قرارداد صلح با هدف پایان بخشیدن به دعوا و اختلاف یا جهت جلوگیری از ایجاد اختلاف در آینده منعقد شه، پیرو احکام خاصیه که بعضی از اون­ها با قوانین عمومی قراردادها در رابطه بوده و در قانون مدنی مطرح شده و یه سریای دیگه در قانون آیین قضاوت مدنی مورد اشاره قرار گرفته ­است. یکی از مواردی که طبق قانون دو طرف دعوا می تونن واسه پایان بخشیدن به اختلافات خود این عقد رو منعقد کنه، «قتل عمد» است. اگه شخصی، دیگری رو عمدا به قتل برسونه، طبق قانون، اولیای ­دم مقتول می ­توانند خواسته قصاص کنن. علاوه براین، اون­ها می­ توانند از حق قصاص بگذرند و به جای اون صلح کنه؛ یعنی در ازای دریافت دیه از حق قصاص خود بگذرند. این توافق به شکل عقد صلح بین اولیای ­دم و قاتل صورت می­ گیرد و از اون به صلح تعبیر می­ شه. بعضی از ویژگی ­های این قسم از عقد صلح عبارتند از:

  1. در حالتی که صلح در مقام واقعی خود منعقد می­ شه و به یک دعوا پایان می­ بده، هیچ یک از دو طرف نمی ­توانند اونو برهم بزنن (فسخ کنن) مگه اینکه طرف مقابل به تعهدات قراردادی خود عمل نکنه (تخلف کنه) یا اینکه در قرارداد حق برهم زدن قرارداد واسه هر کدوم از دو طرف پیش­ بینی شده باشه.
  2. عقد صلح اگه واسه رفع دعوا منعقد شده باشه، بین عقود معوض (غیررایگان یا غیرمجانی) قرار می­ گیرد چون هنگامی که اختلافی بین دو نفر ایجاد می ­شه و دو طرف درگیر در این اختلاف واسه پایان دادن به اختلافات خود اقدام به انعقاد عقد صلح می ­کنه، بدیهیه که می­ پذیرند واسه اینکه اختلافات ­شون به اتمام برسه و مجبور نشن دست به اقامه­ ی دعوا بزنن، باید امتیازاتی رو به طرف مقابل واگذار کنن و از بعضی ادعاهای خود هم بگذرند.
  3. اگه اختلافی بین دو نفر ایجاد شه و یکی از اون­ها واسه پایان دادن به این اختلافات خواسته صلح و صلح کنه معنیش این نیس که پذیرفتهه حق با طرف مقابله. به عبارت بهتر یک شخص می­ تواند در عین حال که ادعای طرف مقابل خود رو در مورد موضوعی رد یا رد می­ کنه، با اون قرارداد صلح منعقد کنه و نمی­ توان از این خواسته اون سوءِاستفاده نمود و اونو اقرار به حساب آورد.
  4. اگه شخصی دعوا یا اختلافی با دیگری داشته باشه و واسه پیگیری امور مربوط بهش به یک نفر به عنوان وکیل وکالت بده، وکیل نمی­ تواند اون دعوا رو از راه ایجاد صلح و صلح پایان بده مگه اینکه موکل در وکالت­نامه به روشنی بهش اختیار داده باشه که از این راه هم می­ تواند اختلاف حادث شده رو حل­ وفصل کنه.

مطلب مشابه :  طرز برخورد با افراد دمدمی مزاج چیجوریه؟ "

ب. صلح در مقام معامله

عقد صلح فقط محدود به حالتی نیس که اختلاف و نزاعی بین دو یا چند نفر ایجاد شده. بعضی وقتا بدون اینکه هیچ­ گونه دعوا یا اختلافی بین دو نفر وجود داشته­ باشه، ممکنه قرارداد صلح بین اون­ها منعقد شه که بهش عقد صلح در مقام معامله گفته می­ شه. در این حالت عقد صلح تبدیل به قالبی واسه قراردادهای دیگر شده و به طور شرعی جانشین عقود و قراردادهای دیگر می­ شه. به عبارت بهتر در این حالت دو طرف جدا از اینکه اینکه هیچ اختلافی با هم ندارن، قراردادی به نام صلح رو بین خودشون منعقد می­ کنن که شاید از دید محتوا و وجود هم­چون خرید وفروش یا اجاره باشه اما نام خرید و فروش یا اجاره رو بر اون نمی ذارن بلکه اونو با عنوان صلح منعقد می­ کنن. در این حالت انعقاد عقد صلح هیچ­ ارتباطی به وجود اختلاف نداشته و به شکل یک عقد اصلی و ساده منعقد می­ شه. ویژگی ­­های این قسم از عقد صلح عبارتند از:

  1. در صورتی که وجود و محتوای عقد صلح، اجاره، بیع یا هرکدام از قراردادهای دیگر باشه، همه قوانین و احکامی که اختصاص به بیع یا اجاره داره، در مورد قرارداد این دو شخص که با عنوان صلح منعقد شده­ است، جریان پیدا نمی کنه. مثلا هبه یک قرارداد رایگان (مجانی) است که در اون قبض مال هبه­ شده از شرایط اساسی و لازم واسه انعقاد این قرارداده. یعنی اینکه فرد هبه کننده حتما باید مالی رو که هبه کرده­ است، در اختیار طرف مقابل بذاره تا بشه گفت عقد هبه منعقد شده­ است. با این حال اگه اگه هبه به شکل صلح منعقد شه یعنی به شکل صلح دربیاد، دیگر قبض از شرایط اساسی اون نمیشه.
  2. باید توجه نمود که نمی­ توان همه ­ی قراردادها رو به شکل صلح بست بلکه فقط عقود پنج­گانه ­ی بیع، اجاره، هبه، عاریه و ابراء توانایی منعقد شدن در این قالب رو دارن. اگه صلح در مقام معامله منعقد شه، دو طرف می­ توانند هر کدوم از این قراردادهای پنج­گانه رو به شکل صلح منعقد کنن و آثار مربوط به هر کدوم از این قراردادها رو از راه این عقد به وجود بیارن اما در این حالت نه می­ توانند نام این قراردادها رو بر قرارداد خود بذارن و نه احکام مخصوص این قراردادها در مورد قراردادشان جریان پیدا می کنن. عقد صلح که در مقام معامله منعقد می­ شه، قالبیه که قانون­گذار اونو واسه تجلی و بروز حاکمیت اراده به رسمیت شناخته­ است و واسه همین احکام و قوانین خاص و مستقلی هم واسه اون پیش­ بینی شده­ است.
  3. در حالتی که قرارداد صلح در مقام معامله منعقد می ­شه، نمیشه به تناسبِ وجودِ معامله­ ای که انجام شده ­است، قوانین یکی از اون قراردادها رو درباره ­ی دو طرف اجرا نمود. یعنی، درسته که در این مواقع قراردادهای پنج­گانه ­ای که مورد اشاره قرار گرفت، به شکل قرارداد صلح منعقد می­ شه اما با توجه به اینکه دو طرف قصد انعقاد عقد صلح رو دارن، معامله­ ی دلخواه عنوان صلح رو داره و قوانین مربوط بهش معامله­ ی خاص در مورد صلح اجرا نمی ­شه. با این حال ممکنه که دو طرف یک قرارداد واسه فرار از آثار قراردادی مثل بیع (خریدوفروش)، قراردادی با هم منعقد کنن و نام صلح رو بر اون بذارن در حالی که وجود عمل اون­ها خریدوفروشه. در این حالت واسه جلوگیری از سوءِاستفاده، قانون­گذار به وجود معامله­ ی انجام شده بیش­تر اهمیت می­ بده و به عنوانی که دو طرف واسه معامله ­ی خود انتخاب کرده ­ان، توجه نمی­ کنه. مثلا عقد اجاره موجب می ­شه که مستأجر (اجاره­ کننده) مالک منافع مورد اجاره شه. حال ممکنه دو شخص، قراردادی رو با هم منعقد کنن و در عین حال که قصد اجاره کردن و اجاره دادن یک ملک رو دارن، به جای اونکه قرارداد خود رو به عنوان اجاره منعقد کنه، عنوان «صلح منافع» رو واسه اون انتخاب کنن تا به این روش احکام و قوانین قرارداد اجاره در مورد قراردادشان جریان پیدا نکنه. در این حالت قانون­گذار به روشنی اعلام کرده که اگه قصد دو طرف انعقاد قرارداد اجارهه، رابطه مالک با اینجور متصرفی پیرو قوانین قرارداد اجاره هستش و گرچه دو طرف عنوان صلح رو واسه این قرارداد انتخاب کرده ­ان اما با این قرارداد به عنوان قرارداد اجاره برخورد میشه.
  4. در حالتی که صلح به عنوان یک عقد ساده و بدون وجود هیچ اختلافی منعقد می ­شه، هیچ یک از دو طرف نمی ­توانند اونو برهم بزنن (فسخ کنن) مگه اینکه واسه برهم ­زدن اون با همدیگه توافق کرده یا اینکه اختیار برهم زدن قرارداد واسه هر کدوم از اون­ها پیش­ بینی شده باشه.
  5. اگه عقد صلح به عنوان یک عقد ساده و بدون وجود هیج اختلاف و نزاعی منعقد شه، می ­تواند به شکل رایگان (بلاعوض یا مجانی) یا معوض باشه. بر همین پایه قانون مدنی به روشنی صلح رایگان رو معتبر دانسته. پس اگه فردی قصد بخشیدن مال خود به دیگری رو داشته باشه و بگه «مالم رو به تو صلح کردم»، عقد هستش صلح بوده و با وجود اینکه به شکل بلاعوض و رایگان منعقد شده­، دارای اعتباره.
مطلب مشابه :  عاریه چیه و در قوانین مدنی چه حکمی داره؟ 

ویژگی­ های مشترک اقسام عقد صلح

بعضی از ویژگی ­های مربوط به عقد صلح بین دو قسمی که مورد اشاره قرار گرفت، مشترکه. بعضی از این ویژگی­ های مشترک در ماده ­ی ۱۹۰ قانون مدنی و بعضی در مواد دیگر مورد اشاره قرار گرفته ­ان. این ویژگی­ ها عبارتند از:

الف. دو طرف عقد صلح مثل هر قرارداد دیگری باید واسه انعقاد این قرارداد قصد و رضایت داشته باشن؛ یعنی اینکه بخوان این قرارداد رو منعقد کنن و این خواستن هم ارادی باشه. در صورتی که دو طرف قصد انعقاد این قرارداد رو نداشته باشن، عقد باطله؛ یعنی گویا هیچ قراردادی منعقد نشده ­است. در صورتی هم که یکی از دو طرف واسه انعقاد قرارداد صلح رضایت نداشته و اکراه شده باشه، طبق قانون این عقد نافذ نمیشه. منظور از نافذ نبودن عقد اینه که قرارداد اعتبار نداره مگه اینکه شخص مُکرَه (ناراضی) اونو تأیید کنه.

ب. طبق ماده ۷۵۳ قانون مدنی دو طرف عقد صلح باید اهلیت داشته باشن؛ یعنی باید عاقل، بالغ و رشید باشن. علاوه ­بر این تاجر ورشکسته هم نمیتونه قرارداد صلح رو منعقد کنه؛ خواه واسه پایان دادن به دعاوی و اختلافات خود باشه و خواه به عنوان یک قرارداد جداگونه. این ممنوع بودن به دلیل نبود اهلیت تاجر ورشکسته نبوده بلکه واسه حفظ حقوق طلبکاران اوست. هم­اینجور نمی ­توان اموال واسه دیگری رو از راه قرارداد صلح به شخصی دیگر انتقال داد.

پ. در صورتی که در شخصیت طرف صلح اشتباه صورت بگیره، عقد صلح باطله؛ یعنی اینکه گویا هیچ قراردادی منعقد نشده­ است. دلیل وضع اینجور حکمی اینه که در این قرارداد شخصیت هر کدوم از دو طرف بسیار مهمه. به ویژه در حالتی که عقد صلح واسه پایان دادن به اختلافات منعقد می­ شه، بعضی وقتا دو طرف طبق شخصیت طرف مقابل خود قبول می کنن که اختلاف خود رو از راه صلح و صلح حلوفصل کنه.

شخصیت

ت. برابر ماده ­ی ۷۵۴ قانون مدنی اگه موضوع صلح یه چیز حروم باشه، قرارداد باطل هستش. مثلا والدین یک کودک نمی­ توانند با انعقاد قرارداد صلح حضانت بچه خود رو به شخص دیگری واگذار کنه.

ث. در صورتی که پس از انعقاد عقد صلح معلوم شه که موضوع صلح از اول منتفی بوده و وجود نداشته­، عقد صلح باطله. مثلا اگه دو شخص واسه پایان­ دادن به اختلافات خود دست به انعقاد این عقد بزنن اما پس از اون مشخص شه که اختلاف اون­ها پیش از این به موجب حکم دادگاه رفع شده­ است، قراردادِ منعقدشده باطل هستش. این حکم در ماده­ ی ۷۶۷ قانون مدنی مورد اشاره قرار گرفته­ است.

ج. واسه اینکه دو طرف عقد صلح بتونن قرارداد خود رو در دادگاه اثبات کنن، باید اونو به شکل سند رسمی تنظیم کنه.

در نوشتن این مطلب از کتاب «دوره مقدماتی حقوق مدنی؛ درس­ هایی از عقود مشخص»، نوشته دکتر امیرناصر کاتوزیان استفاده کرده­ ایم.


۱

دیدگاهتان را بنویسید