اثربخشی خانواده درمانی راه حل مدار – ساختاری در درمان قطع مصرف مواد افراد وابسته به مواد، پیشگیری از عود آن و افزایش عملکرد خانواده- قسمت ۳
Digital art of the city and people.

اثربخشی خانواده درمانی راه حل مدار – ساختاری در درمان قطع مصرف مواد افراد وابسته به مواد، پیشگیری از عود آن و افزایش عملکرد خانواده- قسمت ۳

مقدمه
امروزه اعتیاد یک مشکل سلامتی بهداشت عمومی در سراسر جهان و در تمام کشورها محسوب می­ شود. به ندرت کشوری را در روی کره زمین می توان پیدا کرد که با مشکل سوء مصرف مواد، تغییر دهنده خلق و خو و رفتار درگیر نباشد (باتوین[۱]، گریفین و ویلیامز[۲]، ۲۰۰۱). گزارش سالانه سازمان بهداشت جهانی در سال ۲۰۰۵ نشان می دهد که در دنیا حدود ۲۰۰ میلیون معتاد به انواع مواد افیونی وجود دارد و جالب این است که همین گزارش ذکر می نمایید که شیوع اعتیاد در ایران، قزاقستان و روسیه سفید دارای درصد رو به رشدی می باشد (گزارش سالانه سازمان بهداشت جهان[۳]، ۲۰۰۵).
در ایران نیز شمار مصرف کنندگان مواد، نزدیک به ۸/۱ تا ۳/۳ میلیون نفر برآورد شده که مواد افیونی بیشترین مواد مصرفی می باشد (مکری[۴]،۲۰۰۲). یکی از جنبه های مهم اعتیاد که طی تلاش های بازدارنده مشخص شده، بازگشت به مصرف مواد مخدر پس از دوره ای از قطع مصرف می باشد. مطالعات زیادی شیوع بالای عود اعتیاد را نشان می دهد (اسچاپ و اسچاپ[۵]، ۱۹۹۷). تنها ۲۰ تا ۵۰ درصد بیماران می توانند به قطع مصرف مواد بعد از یک سال ادامه دهند (فریدمن[۶]، ۱۹۹۸). کرنی[۷](۱۹۹۷) این میزان را۵۰% در طول یک سال مطرح می کند. براون[۸] (۱۹۹۸) گزارش می دهد که تنها ۱۹% مصرف کنندگان دارو پس از درمان قادرند قطع مصرف مواد را برای ۶ سال ادامه دهند. این موضوع نشان دهنده آن است که پدیده اعتیاد یا سوء مصرف مواد دارای ابعادی چندگانه می باشد و عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی، فرهنگی، قانونی، سیاسی، اقتصادی، اعتقادی و جغرافیایی در بروز و شیوع آن تأثیر می گذارند. این عوامل نه تنها به صورت انفرادی در ایجاد و تداوم مشکل اعتیاد دخیلند بلکه روی یکدیگر تأثیر و تأثر متقابل دارند و می بایستی به این امر توجه کامل مبذول داشت، چرا که کار کردن روی یک حوزه، ما را از دیگر حوزه هایی که در اعتیاد دخیل هستند باز می دارد (گودرزی، ۱۳۸۰).
 تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
بررسی ها در ایران نشان می دهد که در هر ماه صد نفر به دلیل اعتیاد جان خود را از دست می­ دهند و ۳۵% از افرادی که درخواست طلاق می کنند به دلیل اعتیاد همسران شان بوده است (ممتازی، ۱۳۸۲). خانواده اساسی ترین تشکل اجتماعی است. دستیابی به جامعه سالم در گرو سلامت خانواده و تحقق خانواده سالم مشروط به برخورداری افراد آن از سلامت روانی و داشتن ارتباط مطلوب با یکدیگر است. همچنین خانواده مهمترین عامل رشد شخصیت تا ۶ سالگی است (سادوک و کاپلان[۹]، ۲۰۰۳). در این خصوص استانتون[۱۰] (۱۹۹۷) بیان می کند که مناسب ترین شیوه برخورد با معتادان برای درمان، این است که علاوه بر فرد معتاد در پرداختن به مسائل او، به روند اعتیاد و خانواده او توجه شده و علاوه بر این لازم است که بر الگوهای رفتاری خانواده معتاد نیز دقت کافی شود (آقابخشی، ۱۳۸۸).
نتیجه تصویری درباره سلامت روانی
اگر چه در زمینه درمان افرادی که دارای وابستگی به مواد هستند، پیشرفت ها به شکل مداخلات داروشناختی (به طور مثال متادون و نالتروکسون)، گروه های NA (به طور مثال الکلی های گمنام، معتادان گمنام) و مدل ها و برنامه های یادگیری اجتماعی (پیشگیری از بازگشت، بهبود منطقی و غیره….) بوده است ولی هر یک از این رویکردها با مشکلاتی روبرو بوده است که کارایی آن­ها را محدود می­سازد. به عنوان مثال، مداخلات داروشناختی، داده های امیدوارکننده کوتاه مدتی را فراهم نموده اند که سرشار از دشواری های مربوطه به عدم پیروی از درمان و نگهداری طولانی مدت داروها می باشند (بک، رایت، نیومن و لویس[۱۱]، ۱۹۹۳).
شواهد روشنی وجود دارد که از اوایل دهه ۱۹۸۰ به این طرف، روان درمانی با یک حرکت رشدی سریع به سوی یکپارچه سازی و التقاطی شدن[۱۲] به پیش می رود. این حرکت بر اساس ترکیب مناسب­ترین رویکردهای مختلف است به گونه ای که مدل های نظری کاملتر می توانند به هم بپیوندند و درمان­های مؤثرتری را به وجود آورند (قنبری،۱۳۸۳).
بحث نظری مربوط به درمان های التقاطی و یکپارچه برای رسیدن به قابلیت اثربخشی بالاتر در درمان سال هاست که شروع شده است (پروچاسکا و نورکراس[۱۳]، ۱۹۹۹). از منظر تجربی نیز برخی از درمانگران حوزه سوء مصرف و وابستگی به مواد به این نتیجه رسیده اند که بایستی عوامل گوناگون مؤثر در پدیده وابستگی به مواد مثل مهارت های اجتماعی و فردی، ماهیت محیط اجتماعی، عوامل فرهنگی و زیستی را در درمان مواد لحاظ کرد (لوئیس، دانا و بلوینس[۱۴]، ۲۰۰۲). چرا که نتایج پژوهش نشان داده است که درمان های تک بعدی (عمدتاً زیستی) توانایی چندانی برای ایجاد تغییرات درمانی قابل توجه از خود نشان نداده است (مکری، ۲۰۰۲). به همین دلیل ضروری است تا عوامل متعدد بررسی شده در درمان ها، لحاظ شده و جهت گیری برنامه های درمانی به طرف روش های ترکیبی سوق داده شود. وقتی از روش های درمانی متعدد استفاده شود، انعطاف پذیری و پویایی در سطح بسیار بالایی افزایش پیدا می­ کند (مایستوو و کانرز[۱۵]، ۲۰۰۵).
در همین رابطه تعدادی پژوهش دیگر نشان داده است که درمان های ترکیبی (ترکیب دارودرمانی با روش های روان درمانی) در پیشگیری از بازگشت مواد مخدر، اثربخشی بیشتری دارند (هالدی[۱۶]، ۱۹۹۳؛ پتری[۱۷]، ۱۹۹۸؛ آرن و لیورس[۱۸]، ۲۰۰۵؛ کاسپر، کادورف و یوکیس[۱۹]، ۲۰۰۵). در سال های اخیر در کشورهای پیشرفته، متخصصان بهداشت روانی و موسسات آموزشی و درمانی، نظریه ها، مدل ها، روش­ها، راهکارها، و فنون مختلفی را در پیشگیری و درمان اعتیاد و جلوگیری از بازگشت پس از ترک اعتیاد، ابداع، آزمایش و تجربه کرده اند. با وجود این، هنوز شیوه درمان قطعی برای آن یافت نشده است (کلدوی، ۱۳۹۰). در میان راهبرد های خاص برای درمان اختلال سوء مصرف مواد، خانواده درمانی، توجه زیادی را در تحقیقات به خود جلب کرده است با بهره گرفتن از خانواده درمانی، اثر گذاری سایر رویکردها افزایش می­یابد. از این طریق کارآمدی این روش در بهبود بخشیدن به تعاملات خانواده و عضو معتاد و کاهش مصرف مواد روشن شده است (مددی ونوغانی، ۱۳۸۴).
درمان راه حل-مدار بر خلاف نظریه های روانکاوی که به دادن بینش نسبت به گذشته فرد علاقمندند و تجارب گذشته را علت اصلی مشکلات می دانند، بر هدایت سیستم خانواده به سمت آینده تأکید می کند و برای خانواده این فرصت را ایجاد می کند که راه حل های مطلوب شان را پیدا کنند (برگ، ۱۹۹۴). هدف این رویکرد این است که مراجعان را از “صحبت از مشکل- سعی در فهم مشکلات آن­ها- به سمت “صحبت از راه حل”- تمرکز بر آنچه انجام می دهند- با سرعت هر چه تمامتر تغییر دهیم. عقیده بر این است که تمرکز بر راه حل ها -به خودی خود- اغلب مشکلات را برطرف می کند (نیکولز و شوارتز، ۲۰۰۴). این درمان روش عملی در مشاوره است که معتقد است تغییر امری اجتناب ناپذیر است و راه حل­ها یافتنی اند (دونوان[۲۰]، ۱۹۹۹). به گفته برگ (۱۹۹۴) درمان راه حل- مدار، در ارتباط با طیف وسیعی از مشکلات، بیماری های روانی (ویلگوش[۲۱]،۱۹۹۳) سوء مصرف الکل (برگ و میلر[۲۲]،۱۹۹۲) خشونت (لیپچیک[۲۳]،۱۹۹۲) سوء استفاده جنسی (دولان[۲۴]،۱۹۹۱) تعارضات زناشویی (هادسون و اوهانلون[۲۵]، ۱۹۹۲) مورد استفاده قرار گرفته و اثر بخشی اش تأیید گردیده است.
فرانکلین[۲۶] و همکاران (۲۰۰۱) نشان دادند که جوانان معتاد به سوء مصرف مواد، بسیار تحت تأثیر درمان راه حل- مدار هستند. مطالعاتی که در مرکز خانواده درمانی کوتاه مدت در میلواکی صورت گرفته، دامنه موفقیت این روش درمانی را از ۷۲% تا ۸۰% گزارش کرده اند (دیشازر[۲۷]، ۱۹۹۵). درمان راه حل- مدار بر این عقیده که تمرکز بر گذشته و تحلیل مشکلات آن روندی طولانی مدت و کم فایده است پافشاری می کند. نگرشی چنین متفاوت پیرامون مشکلات، تأکید بر یافتن راه حل­ها را بستر سازی می­ کند (هاروی[۲۸]، ۲۰۰۵). دیشازر (۱۹۸۵) معتقد است که خانواده های ناکار آمد در برخورد با مشکلات زندگی گیر کرده اند. با تأکید بر اهداف درمانی راه حل- مدار (ایجاد و حفظ امید، شناسایی توانمندی­ها، پرورش خلاقیت، تغییر چارچوب های ذهنی گذشته، یادگیری گفتگوهای راه حل مدار و در نهایت رابطه رضایت بخش­تر (دونوان، ۱۹۹۹) می توان چنین فرض کرد که کاربرد این رویکرد در درمان اعتیاد و جلوگیری از عود اعتیاد به مواد مؤثر باشد.
بعد دیگر مداخله درمانی، خانواده درمانی ساختاری است. فرض اصلی این الگو- یعنی اینکه نشانه­ های فرد را می توان به بهترین وجهی در بستر الگوهای تبادلی خانواده شناخت، اینکه تغییر در سازمان یا ساختار خانواده باید قبل از تخفیف نشانه ها صورت گیرند و اینکه درمانگر باید نقش رهبری را در تغییر ساختار یا بافتی که نشانه از آن نشأت گرفته است بر عهده گیرد-تأثیر زیادی بر شیوه کار خانواده درمانگران داشته است (گلدنبرگ[۲۹]، ۲۰۰۴).
نظریه پردازان ساخت نگر بر: ۱)کلیت نظام خانواده ۲)تأثیر سازمان مرتبه ای خانواده ۳)کارکرد به هم پیوسته نظام­های فرعی، تأکید دارند و آن­ها را تعیین کننده اصلی بهزیستی اعضا می دانند (گلدنبرگ، ۲۰۰۴). ساخت گرایان در ارزیابی خانواده بر سازمان مرتبه ای خانواده، توانایی خرده نظام ها در اجرای کارکردهای خود، اتحادها و تبانی های احتمالی خانواده، نفوذپذیری مرز های فعلی و انعطاف­پذیری یا انعطاف ناپذیری آن در برآورده ساختن نیاز های همه اعضاء در شرایط مقتضی، متمرکزند (گلدنبرگ و گلدنبرگ[۳۰]، ۱۹۹۸؛ ترجمه برواتی و همکاران، ۱۳۸۲). از آنجائی که خانواده تأثیر بسزایی بر سلامت یا بیماری اعضای خود دارد و از طرفی بر اساس بررسی‌های پژوهشگر هیچگونه پژوهشی در رابطه با موضوع پژوهش صورت نگرفته، پژوهش در این زمینه، مداخلات درمانی مبتنی بر خانواده درمانی راه حل مدار-ساختاری در حوزه درمان افراد وابسته به مواد، پیشگیری از عود آن و افزایش عملکرد خانواده را ضروری ساخته است.
بیان مسئله
در طی دهه گذشته، آگاهی در حال رشدی وجود داشته است که هیچ رویکرد منفردی به تنهایی روی کارآمدی بالینی اثر ندارد. به موازات اینکه خانواده درمانی وارد دهه پنجم خود می شود، روند غالب تلفیق است (نیکولز و شوارتز[۳۱]، ۲۰۰۶). در مدل پیشنهادی، دو رویکرد خانواده درمانی راه حل- مدار و خانواده درمانی ساختاری برای درمان افراد وابسته به مواد مخدر به صورت تلفیقی مورد استفاده قرار گرفت. از جمله دلایل به کارگیری این دو رویکرد در ارتباط با درمان افراد وابسته به مواد مخدر، استفاده از منابع انگیزشی رویکرد راه حل- مدار در ارتباط با تغییر در افراد وابسته به مواد مخدر است. این درمان روش عملی در مشاوره است که معتقد است تغییر امری اجتناب ناپذیر است و راه حل ها یافتنی اند (دونوان[۳۲]، ۱۹۹۹).
خانواده درمانی راه حل- محور که یکی از رویکردهای کوتاه مدت مشاوره ای است، بر قابلیت ها و توانایی های خانواده و نکات قابل تغییر در روابط تکیه می کند. این رویکرد با تأکید بر زمان حال و داشتن دیدگاهی خوش بینانه به افراد کمک می کند که راه حل های ممکن را برای مشکلات خود بیابند (دیشازر[۳۳]، ۱۹۹۵). درمان راه حل مدار به مشاوران این نکته را انتقال می دهد که مراجعان، متقلب، مقاوم و غیر متعهد نیستند، در عوض، این نظریه از مشاوران می خواهد که به مراجعان و توانایی آن­ها جهت از بین بردن چرخه اعتیادشان ایمان داشته باشند، چنین اعتماد و تجارب موفق آمیز مشاور، تعامل نمادین قدرتمندی را بین اعضای خانواده و مشاور در ارتباط با درمان ایجاد می کند (جانک و هاگدورن[۳۴]، ۲۰۰۶).
بنابراین، با توجه به اعتقاد و ایمان این رویکرد به توانمندی های انسان در جهت تغییر و عدم تمرکز بر مشکل و توجه ویژه بر راه حل ها، این رویکرد می تواند منابع انگیزشی لازم در افراد وابسته به مواد مخدر و خانواده آن­ها در جهت قطع مصرف مواد مخدر ایجاد کند. خانواده درمانی ساختاری که بعد دیگر این مدل ترکیبی است در جهت تداوم پاکی فرد رها شده از اعتیاد می باشد. به نظر می رسد که وابستگی یک عضو خانواده به مواد مخدر با ساختار خانواده در ارتباط باشد. اعتیاد به مصرف مواد مخدر می تواند نشانه ای بر ناکارآمدی سیستم خانواده باشد. ساختار ناکارآمد خانواده باعث ایجاد، حفظ و ماندگاری اعتیاد در عضو خانواده می شود. بنابراین برای قطع مصرف مواد و همچنین پرهیز از مصرف دوباره آن می بایستی تغییرات ساختاری عمده ای در سیستم خانواده ایجاد شود.
مشاوره ساختاری خانواده، قدرت را دوباره در سیستم خانواده توزیع می کند و کنترل و اقتدار والدینی را در ارتباط با زیر منظومه فرزندان به واسطه افزایش رضایت زناشویی و ایجاد زیر منظومه زناشویی در بالاترین سلسله مراتب قدرت خانواده ایجاد می کند (مینوچین، ۱۹۷۴).
مدل تلفیقی که ما در این پژوهش به کار خواهیم گرفت، بر دو بعد معطوف خواهد شد. ۱) مرحله قبل از سم زدایی[۳۵] ۲) مرحله بعد از سم زدایی و در هر مرحله اقدامات خاصی انجام خواهد شد. در مرحله قبل از سم زدایی این مدل بیشتر به صورت انگیزشی برای فرد وابسته به مواد مخدر و اعضای دیگر خانواده به کار گرفته خواهد شد تا فرد وابسته به مواد مخدر در جهت قطع مصرف مواد گام بردارد. در مرحله دوم که مرحله بعد از سم زدایی است از فنون و تکنیک های خانواده درمانی راه حل مدار-ساختاری از جمله سوال استثنا، سوال معجزه، تغییر در نقش­های خانوادگی، ترسیم قواعد جدید، ایجاد زیرمنظومه های کارآمد، توجه به سلسله مراتب قدرت و مرزسازی در زیر منظومه ها و مرزسازی روشن بین نظام خانواده و نظام های پیرامونی خانواده و در نهایت، ایجاد ساختار مناسب برای خانواده استفاده خواهد شد و از این طریق به خانواده کمک خواهد شد تا با خلق ساختار جدید در نظام خانواده به فرد رها شده از اعتیاد کمک کند تا بتواند بر تداوم قطع مصرف مواد خود ادامه دهد و از این طریق سطح عملکرد خانواده خویش را بهبود بخشد.
با توجه به سابقه ذکر شده به نظر می رسد چنانچه خانواده درمانی راه حل مدار-ساختاری استفاده شود، در درمان (قطع مصرف مواد) افراد وابسته به مواد، پیشگیری از عود آن و همچنین افزایش عملکرد خانواده مؤثر باشد. از طرف دیگر با توجه به بررسی های صورت گرفته از جانب پژوهشگر پژوهشی با این عنوان مشاهده نگردید. بنابراین سئوال اصلی پژوهش را می توان این گونه بیان کرد: آیا خانواده درمانی راه حل مدار-ساختاری در درمان (قطع مصرف مواد) افراد وابسته به مواد، پیشگیری از عود آن و همچنین افزایش عملکرد خانواده مؤثر است؟
اهداف پژوهش
در سال های اخیر در کشورهای پیشرفته، متخصصان بهداشت روانی و موسسات آموزشی و درمانی، نظریه ها، مدل ها، روش ها، راهکارها و فنون مختلفی را در پیشگیری و درمان اعتیاد و جلوگیری از بازگشت پس از ترک اعتیاد، ابداع، آزمایش و تجربه کرده اند. با وجود این، هنوز شیوه درمان قطعی برای آن پیدا نشده است. بنابراین، پژوهش حاضر به دنبال دستیابی به هدف کلی و اهداف جزیی زیر می باشد.
هدف کلی پژوهش:
هدف کلی پژوهش، بررسی اثربخشی خانواده درمانی راه حل مدار-ساختاری در درمان (قطع مصرف) افراد وابسته به مواد، پیشگیری از عود آن و افزایش عملکرد خانواده می باشد.
اهداف جزئی:
 تعیین میزان اثربخشی خانواده درمانی راه حل مدار-ساختاری در درمان (قطع مصرف) افراد وابسته به مواد.
 تعیین میزان اثربخشی خانواده درمانی راه حل مدار-ساختاری در پیشگیری از عود مواد.
 تعیین میزان اثربخشی خانواده درمانی راه حل مدار-ساختاری در افزایش عملکرد خانواده افراد وابسته به مواد.
فرضیه ­های پژوهش
با توجه به اهداف تحقیق که در بالا مطرح شد فرضیه های پژوهشی زیر مطرح می گردند:
 خانواده درمانی راه حل مدار-ساختاری در درمان (قطع مصرف) افراد وابسته به مواد مؤثر است.
 خانواده درمانی راه حل مدار-ساختاری در پیشگیری از عود اعتیاد به مواد مؤثر است.
 خانواده درمانی راه حل مدار-ساختاری در بهبود عملکرد خانواده افراد وابسته به مواد مؤثر است.
اهمیت و ضرورت پژوهش:
امروزه اعتیاد یک مشکل سلامتی بهداشت عمومی در سراسر جهان و در تمام کشورها محسوب می شود. به ندرت کشوری را در روی کره زمین می توان پیدا کرد که با مشکل سوء مصرف مواد تغییر دهنده خلق و خو و رفتار درگیر نباشد (باتوین، گریفین و ویلیامز[۳۶]، ۲۰۰۱ ). سوء مصرف به مواد و اعتیاد به مواد تغییر دهنده خلق و رفتار یکی از بارزترین آسیب های روانی-اجتماعی است که به راحتی می ­تواند بنیان زندگی فردی، خانوادگی، اجتماعی و فرهنگی یک کشور را سست کند، مصرف مواد و عوارض پردامنه و ناخوشایند آن (عوارض جسمی، خانوادگی، اجتماعی، اقتصادی و تحصیلی) از مهم­ترین دغدغه­های فکری و یکی از ناگوارترین آسیب های اجتماعی حال حاضر است (کلدوی، ۱۳۹۰).
عکس مرتبط با اقتصاد
امروزه روند رو به افزایش سوء مصرف مواد بویژه در بین نوجوانان و جوانان بسیار نگران کننده است، زیرا اکثر نوجوانانی که مصرف را در سال های اولیه نوجوانی آغاز می کنند به مصرف این مواد در سال­های آینده ادامه می دهند و میزان مصرف مواد و همچنین مشکلات مرتبط با آن نیز افزایش می یابد (کیانی، ۱۳۸۹). همه مؤلفان و محققانی که در حوزه آسیب های اجتماعی مطالعه کرده اند به خانواده به عنوان عاملی مؤثر در ایجاد و گسترش اعتیاد اشاره کرده اند، همچنین متخصصان جامعه شناسی خانواده نیز بر این امر صحه گذاشته اند که هیچ جامعه ای نمی تواند ادعای سلامت کند چنانچه از خانواده سالم برخوردار نباشد، باز بی هیچ شبهه ای هیچ یک از آسیب های اجتماعی نیست که فارغ از تأثیر خانواده پدید آمده باشد (ساروخانی، ۱۳۷۰).
بسیاری از تحقیقات، فشار ناشی از وضعیت نابسامان خانواده، وضعیت نامطلوب اقتصادی، شکست‌ها، ناکامی‌ها و تجارب تلخ در زندگی را در اعتیاد به مواد مخدر اثرگذار دانسته‌اند. پیران (۱۳۶۸) و اورنگ (۱۳۶۶) نیز نشان داده اند عوامل مذکور به عنوان عوامل مؤثر در اعتیاد در بسیاری از تحقیقات مطرح شده است. در این خصوص استانتون (۱۹۸۹) بیان می کند که مناسب ترین شیوه برخورد با معتادان برای درمان، این است که علاوه بر فرد معتاد در پرداختن به مسائل او، به روند اعتیاد و خانواده او توجه شده و علاوه بر این لازم است که بر الگوهای رفتاری خانواده معتاد نیز دقت کافی شود (آقابخشی، ۱۳۷۸). لذا با توجه به تعامل‌های مستمری که ارگانیسم خانواده از یکسو با اعضای خود و از سوی دیگر با اجتماع دارد به نظر می‌رسد کانون اصلی سلامت یا بیماری اعضای خود باشد (بهمنی، ۱۳۸۵).
اعتیاد به مواد مخدر
در طی دهه گذشته، آگاهی در حال رشدی وجود داشته است که هیچ رویکردی به تنهایی روی کار آمدی بالینی اثر ندارد. دوره های مجزا و رقابتی خانواده درمانی به سر آمده است. به موازات اینکه خانواده درمانی وارد دهه پنجم خود می شود، روند غالب، تلفیق است. فنون خانواده درمانی به طور موفقیت آمیزی برای افزایش پایبندی سوء مصرف کنندگان مواد به درمان، توسط بسیج حمایت های خانواده مورد استفاده قرار گرفته اند (نیکولز و شولتز،۲۰۰۶). بر اساس پیشینه های پژوهشی موجود در حوزه درمان افراد معتاد به مواد مخدر در ایران (روان درمانی فردی به همراه دارودرمانی و گروه های حمایتی NA) بیماری اعتیاد، یک مشکل درون فردی تلقی شده و نقش خانواده و تأثیر الگوهای تعاملی بر نظام خانواده که باعث به وجود آمدن اعتیاد در عضو خانواده و در نتیجه حفظ و ادامه روند اعتیاد در فرد می شوند نادیده گرفته شده و تلاش شده است تا فرد معتاد به صورت فردی درمان شود، که این باعث می شود فرد معتاد نتواند در فرایند ترک و بهبودی، موفقیت زیادی داشته باشد. زیرا نظام خانواده و الگوهای تعاملی ناکارساز آن همچنان پابرجاست و در بیشتر موارد، تلاش های فرد معتاد، منجر به شکست می شود. از آنجائی که خانواده تأثیر بسزایی بر سلامت یا بیماری اعضای خود دارد و از طرفی براساس بررسی‌های پژوهشگر هیچ­گونه پژوهشی در رابطه با موضوع پژوهش صورت نگرفته، پژوهش در این زمینه، مداخلات درمانی مبتنی بر خانواده درمانی راه حل مدار-ساختاری در حوزه درمان افراد وابسته به مواد، پیشگیری از عود آن و افزایش عملکرد خانواده را ضروری ساخته است. بنابراین، این پژوهش می‌تواند در راه شناخت بهتر پدیده اعتیاد و درمان (قطع مصرف) افراد وابسته به مواد، پیشگیری از عود آن و افزایش عملکرد خانواده مفید باشد.
تعریف واژگان اختصاصی
عملکرد خانواده:
تعریف نظری: منظور ازعملکرد خانواده، نقش­ها و وظایف خانواده در قبال اعضاء خود می­باشد یا به عبارت دیگر تحقق تکلیف خانواده توسط اعضا و زیر منظومه های آن است (ثنایی ذاکر، ۱۳۷۹). شامل هفت بعد است که عبارت است از:
۱) حل مسئله: یعنی توانایی خانواده یا زوج ها برای حل مشکلات خانوادگی به طوری که عملکرد خانواده در سطح مؤثری باقی بماند.
۲) ارتباط: یعنی روشی که زوج ها و افراد خانواده از آن برای مبادله اطلاعات و تعامل عاطفی استفاده می­ کنند که ممکن است مستقیم یا غیر مستقیم، واضح یا آشکار باشد.
۳) نقش ها: منظور از نقش ها، الگوهای تکراری رفتار افراد است که از طریق آن عملکرد خانواده برآورده می شود.
۴) پاسخدهی عاطفی: این حیطه به توانایی خانواده در پاسخ دادن به گستره ای از محرکات همراه با کیفیت و کمیت مناسب احساسات اشاره دارد.
۵) مشارکت عاطفی: یعنی آن درجه از علاقه و ارزشی که خانواده برای فعالیت ها و علایق اعضایش نشان می دهد.
۶) کنترل رفتار: این بعد به عنوان الگویی که خانواده برای کنترل رفتار اعضایش در موقعیت­های خطرناک و موقعیت های مربوط به ارضای نیازهای مانند خوردن، خوابیدن، تمایلات جنسی و موقعیت های مربوط به تعاملات درون و برون خانگی به کار می برد، توصیف می شود.
۷) عملکرد کلی: این بعد به میزان سلامت یا آسیب کلی خانواده مربوط می شود و در برگیرنده مجموعه شش بعد دیگر است. بدین معنی نشان می دهد که خانواده تا چه اندازه در ابعاد فوق موفق یا نا موفق است (صید مرادی، ۱۳۸۸).
تعریف عملیاتی: در این پژوهش، منظور نمره ای است که خانواده (زن و شوهر و فرزندان به صورت مشترک و توافقی) در عملکرد کلی خانواده کسب کرده است که به وسیله ابزار سنجش خانواده (FAD[37]) اندازه گیری می شود.
وابستگی به مواد[۳۸]
تعریف نظری: وابستگی به مواد، مجموعه ای از نشانگان فیزیولوژیکی، رفتاری و شناختی است که فرد علی رغم مشکلات مهم مرتبط با مصرف مواد، به مصرف آن ادامه می دهد (انجمن روانپزشکی آمریکا[۳۹]، ۲۰۰۰). متخصص بالینی در تشخیص وابستگی به مواد به ۴ حوزه توجه می کند.
۱) مراجع به الگویی از مصرف مواد دچار شده باشد.
۲) مراجع باید نشانگان تحمل[۴۰] را نشان دهد (افزایش دادن مقدار مورد نیاز مصرف مواد).
۳) کناره گیری[۴۱] (آشفتگی فیریولوژیکی[۴۲] و یا آشفتگی روانشناختی[۴۳] در صورت عدم مصرف داشته باشد).
۴) سرانجام الگویی از سوء مصرف مواد که می بایستی شدیداً تمام کارکردهای میان فردی و اجتماعی مراجع را تحت تأثیر قرار دهد (گالانتر[۴۴]و همکاران، ۲۰۰۷).
تعریف عملیاتی: منظور از فرد وابسته به مواد در پژوهش حاضر فردی است (شوهر) که بیشتر از ۶ ماه به مصرف مواد مخدر (تریاک،شیره و هرویین) اقدام نموده و در تست آزمایش اعتیاد[۴۵]، نمره مثبت کسب کرده و خود فرد هم اعتیاد داشتن خود را تأیید می کند.
عود یا بازگشت[۴۶]
تعریف نظری: عود عبارت است از شرایط بازگشت به همان رفتارها بعد از یک دوره پرهیز. مارلات و گوردون[۴۷] (۱۹۸۵) عود یا بازگشت را به عنوان یک شکست یا عقب نشینی در تلاش های فرد در حفظ رفتار هدف می دانند.
تعریف عملیاتی: در این پژوهش، منظور، شوهر خانواده است که بیشتر از ۶ ماه دارای وابستگی به مصرف مواد بوده و بعد از ترک مواد مخدر، دوباره به مصرف آن اقدام نماید.
خانواده درمانی راه حل مدار-ساختاری
تعریف نظری: خانواده درمانی راه حل- محور که یکی از رویکردهای کوتاه مدت مشاوره ای است که بر قابلیت ها و توانایی های خانواده و نکات قابل تغییر در روابط، تکیه می کند. این رویکرد با تأکید بر زمان حال و داشتن دیدگاهی خوش بینانه به افراد کمک می کندکه راه حل های ممکن را برای مشکلات خود بیابند (دیشازر، ۱۹۹۵). بعد دیگر مدل تلفیقی، خانواده درمانی ساختاری است. خانواده درمانی ساختاری، خانواده را از دیدگاه تعاملی و سیستمی در نظر می گیرد. تغییر در یک جزء سیستم باعث تغییر در اجزای دیگر سیستم می شود. درمان در بهترین حالت بر واحد خانواده تمرکز دارد. رفتار کژکار فرد از واحد تعاملی خانواده و از سیستم های بزرگتر ناشی می شود (کوری، ۲۰۰۵). ساخت گرایان می­کوشند مجموعه قواعد تبادلی خانواده را بازسازی کنند، مرزهای مناسب بین خرده نظام­ها پی ریزی کنند، جایگاه مرتبه ای خانواده تحکیم یابند و به جای قواعد کهنه باید قواعدی جایگزین شوند که با واقعیت­های کنونی خانواده ارتباط بیشتری داشته باشند (گلدنبرگ و گلدنبرگ، ۲۰۰۴).
تعربف عملیاتی
منظورکاربرد تکنیک­های خانواده درمانی راه حل مدار-ساختاری است که طی ۱۲ جلسه درمانی در خانواده های دارای افراد وابسته به مواد مخدر که شامل تکنیک­های خانواده درمانی راه حل مدار، به صورت بیان قواعد، چارچوب ها و اصول کلی مشاوره ای راه حل مدار، کمک به فرد معتاد در چارچوب خانواده، تدوین اهداف، یافتن استثناها، پرسش معجزه آسا و تکالیف خانگی و تکنیک­های خانواده درمانی ساختاری که مجموعه تکنیک­ها و اصول این رویکرد از جمله تغییرات ساختاری در خانواده از طریق نامتعادل سازی سیستم خانواده، مشخص کردن زیر منظومه های خانواده، ترسیم مرزهای روشن و واضح بین زیر منظومه های خانواده، تحکیم جایگاه سلسله مراتبی خانواده، به اجرا در آوردن الگوهای مراوده ای اعضا در جلسه درمان و تصحیح الگو های تبادلی در خانواده در جهت ایجاد ساختار کارآمد و مناسب برای خانواده می باشد.
فصل دوم
ادبیات پژوهش
مبانی نظری پژوهش
امروزه نظام پویا و گسترده اعتیاد کاملاً هوشمند است. در دنیای کنونی، سوء مصرف مواد، پدیده ای چند وجهی است که همه ارکان اساسی جامعه را تحت تأثیر قرار می دهد. به همین دلیل مبازره با آن مستلزم به کارگیری همه ظرفیت های موجود است (کیانی، ۱۳۸۹). سوء مصرف مواد، بخش عظیمی از مشکلات بهداشت عمومی است. برآورد شده که ۴ میلیون آمریکایی همراه با خانواده هایشان درگیر اختلالات مصرف مواد و ۳ میلیون دیگر دچار سوء مصرف مواد/الکل هستند (سام. اچ سا[۴۸]، ۲۰۰۹). وجود یک میلیون و دویست هزار معتاد و هشتصد هزار مصرف کننده تفننی، از معضلات عمده ای است که باعث فروپاشی خانواده ها و مشکلات متعاقب می شود (صرامی، ۱۳۸۲).

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*