دانلود پایان نامه درمورد مسجد شیخ لطف الله و معماری اسلامی

دانلود پایان نامه

این تهی بودن یا خلائی که در تمامی مساجد مشاهده می‌شود، چه در مساجدی که فاقد تزیینات است و چه در مساجدی چون شیخ لطف الله که سرشار از تزیینات است، دو تأثیر عمیق بر روح انسان می‌گذارد که هردو به وجود خداوند مربوط می‌شود. تأثیر نخست به ما کمک می‌کند تا از پوچی‌مان در برابر خداوند و از فقر معنوی‌مان، آگاه شویم. این نگرش به فقر معنوی مانع از آن می‌شود که فضای زندگی انسان بیش از حد از اشیا انباشته شود و این اندیشه مانع از آن می‌شود که قلب و ذهن مسلمانان و به ویژه کسانی که هنر اسلامی برای آن‌ها معنا می‌دهد، آنقدر از بت‌ها، اندیشه‌ها و تصاویر پراکنده پُر شود که نگذارد حقیقت الهی بر وجود آن‌ها غالب شود. هنر اسلامی از خلاء استفاده کرده است تا به انسان کمک کند وجود خود را از هر آنچه مانع از آن می‌شود که حقیقت خداوند را از درون و بیرون خود در‌یابد، خالی کند.
دومین تأتیر خلاء ایجاد فضای لازم برای تجلی حضور الهی و معنویات است. خلاء صرفاً هیچ نیست، بلکه حضور غیب، نماد ملموس غیب است. هنر اسلامی از خلاء در معماری مساجد استفاده کرد تا این حکم قرآن را که « خداوند غنی و شما فقیرید»(سوره فاطر، آیه15) را دریابند. عظیم‌ترین ثروت انسان در این دنیا در واقع تحقق فقر کامل او در پیشگاه خداوندی است که تنها اوست که غنی است.
نصر درباره خلاء اینگونه اظهار می‌کند:
« فضای خالی، چه در هنر و چه در معماری اسلامی، از طریق شفاف کردن ماده و آشکارکردن سرشت فانی آن، و در عین حال در آمیختن حضور الهی با اشکال مادی،نقشی مثبت ایفا می‌کند.چون در اسلام الوهیت هرگز تنزل یا تجلی مادی یا تجسد در قالب خاصی پیدا نکرده است، در ذهن مسلمانان همواره مطلق و نامحدود باقی مانده است.در نتیجه، در عین حال که به خودی خود کمال و غنای تام تمام است،در نظر مردمی که در جهان مادی زندگی می کنند به صورت واقعیتی چنان متعالی و منزه و ورای امر مادی جلوه می‌کند که حضور او رادر این جهان فقط به مدد فضای خالی می‌توان حس کرد.بنابراین بکارگیری فضای خالی در هنر اسلامی،در کنار استفاده از سمبولیسم هندسی و دیگر اشکال تمثیل پردازی انتزاعی،به یگانه ابزار نشان دادن وحدت از طریق هنر و معماری بدل گردید،وحدتی که در همه جا حضور دارد و در عین حال ورای همه چیز است.هنر اسلامی با بکارگیری فضای خالی در هنر های تجسمی،که بی شباهت به استفاده از سکوت در موسیقی و شعر نیست،محملی شد برای بیان آن معنویتیکه در بطن اسلام جای دارد،وحدتی که سرآغاز و غایت القصوای ایمان است.»( نصر، 1390، ص124)
4-2 عناصر تزیینی در مسجد شیخ لطف الله
هنر کاشیکاری، مُزین بنا‌های مذهبی در اسلام بوده است و هنوز هم ابهت و زیبایی خود را در بناهای دینی امروزه حفظ کرده است. کاشیکاری پایه پیشرفت و توسعه بی نظیر تزئینات در معماری اسلامی است و کاشیکار با مهارت، فنِ خود را به خدمت گرفته تاهنر را به صورت الوان‌ترین تزیینات در کنار ترسیمات و تناسبات عرضه کند.
در اسلام استفاده از تصاویر انسان‌نمایانه منع شده است( مددپور، 1387، ص33) پس هنرمندِ مسلمان برای مُزین کردن کاشی‌ها از گونه‌ای نگاره‌های اسلیمی و گیاهی که مطابق با ریشه‌های عرفانی است استفاده می‌کرده است. اما باید به این نکته توجه داشت که اشکال اسلیمی به هیچ عنوان فقط برای جبران خلأ ناشی از تحریم تصاویر پدید نیامده است، « فقدان شمایل در اسلام صرفاً جنبه سلبی ندارد، بلکه واجد ارزش مثبت است. و در واقع نفی و نقیض هنر تصویری است. هنر اسلامی با حذف هرگونه تصویر انسان‌نگارانه، به بشر مدد می‌رساند تا کاملاً خودش باشد. »(بورکهارت،1370، ص20)
درباره تزیینات اسلامی دیدگاهی وجود دارد که آن را هنری دو بعدی می‌پندارند، اما خصوصیات و فنون اجرایی تزیینات اسلامی سرشار از نشانه‌های یک دید هنری سه بعدی است.«یکی از ساده‌ترین نمونه‌های گرایش به القای بعد سوم، تضاد قوی بافت و لایه‌های متعددی است که در اثر نور و سایه روی سطوح ایجاد می‌شود. حتی کاشیکاری‌ها که تصوری از یک سطح صیقلی را در ذهن متبادر می‌کند به مدد تضاد و پیچیدگی رنگ‌ها چند لایه می‌شوند.(دبیر‌خانه ستاد عالی و هماهنگی و نظارت بر کانون فرهنگی هنری مساجد،1387، ص459)
 موازینی که درمسجد شیخ لطف الله، معمارآن به‌کار گرفته است، برگرفته از آن جهان است، همان جهانی که از آن هبوط کرده‌ و پیوسته دغدغه هایش را در راستای الحاق به آن سامان بخشیده است. پس عجب نیست اگر بکوشد حاصل دل و دست خود را به ناب ترین، متعال‌ترین و متوازن‌ترین حالات ممکن برساند. توجه به نظم و رعایت پیوسته تناسب، او را به سوی هندسه‌ای خالص، خاص و دقیق فرامی‌خواند. هندسه‌ایی که میان ماده و معنا، زمین و آسمان و خلوت و جلوت است. از این روست که شکل‌ها در خلوص و کمال غایی خود هستند.
نقوش گیاهی این مسجد، جلوه‌ای است کامل از قواعدی هم‌آهنگ در برابر دیدگان. شاخ و برگ‌ها و نقش‌های پیچاپیچ مستقر آن مانند موجی در نوسان و حرکت است.درک و شناخت این نقوش ورای حواس پنجگانه است. در واقع هدف هنرمندان مسجد شیخ لطف‌الله در به وجود آوردن این نقوش، پیچیدگی غیر قابل هضمی است که شناخت آن به جز با مراقبه ویاد خدا امکان‌پذیر نباشد. کوشش این هنرمندان بر این است که شاهد و دلیلی از خدا پدید بیاورند.
4-3-1 تزیینات گنبد مسجد شیخ لطف الله
گنبد مسجد نیز با توجه به اشکال نقش بسته بر آن در تاریخ تکرار‌نشدنی است. در کل می‌توان ادعا کرد، خلق این آثار بدیع کاشی‌کاری در گنبدشیخ لطف الله بدون یک ایمان و عشق نمی توانست به وجودآید.نقش گنبد مسجد شیخ لطف‌الله در وسط تشکیل شده از یک شمسه زیبا،که درون آن با موتیف‌های گیاهی تزیین شده است و در ادامه نقوشی به صورت تکرار‌شونده در زمینه کرمی نقش بسته است. بسط و تکرار این نقوش از ثابت ماندن نگاه در یک نقطهجلوگیری می کند. اگر شمسه وسط گنبد را به صورت یک دایره تصور کنیم آنگاه طبق هندسه نقوش یک دایره داریم و یک مربع در وسط که نمادی از ماندالا است.(تصویر 4-9)
شمسه در اکثر هنرهای تزیینی چه در آثار مذهبی، مثل تذهیب صفحه آغازین قرآن،تزئینداخل و بیرون گنبدها،مساجد و…، یا در دیگر هنرهامثل کتاب‏آرائی و…به وفور مورداستفاده قرار گرفته‏ است.
نقش شمسه در مسجد شیخ لطف الله به وفور دیده می‌شود و زیباترین شمسه، شمسه وسط گنبد است که زیبایی معنوی خاصی دارد.
«نقش شمسه را می‌توان با توجه به معنای این آیه، « الله نور السموات و الارض »( سوره نور، آیه 53) به عنواننماد الوهیت و نور وحدانیت معرفی کرد. علاوه بر این در بسیاری از منابع مذهبی وادبی،خورشید(آفتاب)را نماد پیامبر اسلام،ذکر کرده‏اند.این ایده ممکناست از مفهوم آیه 174 سوره نساء اخذ شده باشد:
«یا ایهاالناس قَد جائکم برهان مِن‏ رَبِکم و اَنزلنا اِلیکم نوراً مبیناً »
«ای مردمبرای«هدایت»شما از جانب خدا برهانی محکم آمد،رسولی با آیات و معجزات فرستادهشدنوری تابان به‏ شما فرستادیم.» ( سوره نساء، آیه 174) در این آیه خداوند در پاسخکفار که‏ از پیغمبر(ص)می‏خواهند یک معجزه بیاورد،خود پیامبر را دلیلی محکم و نوریتابان معرفی می‏کند.
هنرمندان مسلمان در بسیاری از آثار خود مفهوم «کثرت در وحدت و وحدت در کثرت » را به صورت شمسه نشان داده‌اند. کثرت در واقع تجلی صفات و اسماء نور ذات وحدانیت است که به صورت اشکال کثیره نمود پیدا کرده است.»(خزایی، 1381، صص134)
4-9شمسه سقف گنبد مسجد شیخ لطف الله
منبع: آرشیو نگارنده
4-3-2 تزیینات دیواره های مسجد شیخ لطف الله
همچنان‌که خداوند متعال با خلق زیبایی‌ها و تزیین و رنگ‌آمیزى طبیعت زندگى را از یکنواختى و خشونت مادى رهانید، هنرمند مسلمان نیز به تبعیت از خالق و با دریافت و درک معناشناسى عالم، سختى و خشونت شیء یا یک اثر معمارى را به کمک تزیینات غنا و شادابى و طراوتى خاص بخشید.مسجد شیخ لطف الله، جلوه‌ای بارز از زیبایی بصری و نمونه بارزی از تلفیق و ارتباط فرم‌های نمادین با باورهای عمیق اعتقادی است. اساساً، هنرهای دینی به خصوص مساجد اسلامی در یک امر مشترکند و آن جنبه سمبلیک آن‌ها است. زیرا در همه این هنرها به خصوص مساجد، سایه‌ای از حقیقت و مرتبتی متعال در آن است. به همین جهت هر سمبل نیز در مسجد شیخ لطف الله، حقیقتی ماورای این جهانی دارد. بنابراین اشکال در مقام دیداری قرار می‌گیرند که از مرتبه خویش نزول کرده تا معنای متعالی را بیان کنند.
« نقوش اسلیمی در تزیینات این مسجد از طریق بسط و تکرار فرم‌هایی که با فضای خالی در هم آمیخته است، از ثابت ماندن نگاه در یک نقطه و محصور شدن ذهن در انواع خاص انجماد و تبلور ماده جلوگیری می‌کند و به چشم و ذهن آزادی عمل می‌بخشد.» (نصر، 1389، ص198)
نقوش متنوع و رنگارنگ کاشیکاری مسجد شیخ لطف‌الله، جزء زیباترین و پرمعناترین عناصر بکار رفته در این مسجد است. این نقوش پرمعنا که از نوع اسلیمی گیاهی است، هریک بر حسب شکل و محل قرار‌گیری دارای کارکرد و بار معنایی متفاوتیهستند. تکرار، ویژگی خاصی است که درنقوش این مسجد با وسعت چشمگیری دیده می‌شود. این نقوش قدسی هماهنگی کاملی با معماری مسجد دارد و چنان احساس معنویت را به شخص حاضر در مسجد القا می‌کند که گویی تمام ساختمان این مسجد در ذرّه ذرّه نقوش و اشکال خود دائما ذکرحق را می‌گویند و به همراه خود، آدمی را از مقام خاکی به سیر در عرش خداوندی دعوت می کنند. این نقوش با نظم هندسی خود نه تنها دارایزیبایی صوری هستند، بلکه راهی است که آدمی را از عالم تعلقات و کثرات به عالم وحدت و ماورای ظاهر رهنمون می کند.
اشکال اسلیمی در مسجد شیخ لطف اللهفراتر از ترکیب و چرخش و گردش خوش آهنگ اشکال ساده هندسی متولد می شوند، تا آنجا که پیوسته هر شکل پیچیده ای را می توان به اصلی ساده، کامل و مطلق تأویل کرد. همه چیز همچون جواهری در اوج استادی منقوش شده و زواید از آن دور گشته و تناسبی خوشایند در آن جلوه‌گر است.
4-10نقوش دیواره‌های مسجد شیخ لطف الله
منبع: آرشیو نگارنده