دانلود پایان نامه درمورد مسجد شیخ لطف الله و هنرمندان ایرانی

دانلود پایان نامه

نقوش دو دیوار روبروی هم در مسجد شیخ لطف الله عبارت از اشکال به هم بافته و در هم پیچیده که غنچه و شاخ و برگ و گل و گیاهانى در آن به چشم می‌خورد،(تصویر 4-10)که در قرآن از آن نام برده شده است و به گیاهان بهشتى شهرت دارد. گیاهانى مثل خرما، انگور، انار که در قرآن بارها نام برده شده‌اند.این نقوش حرکتى نرم و سیال دارند که نگاه بیننده را به حرکت و سکون در سراسر سطح تزیین شده وا می‌دارد. نگاه تماشاگر در هیچ جا ثابت نمی‌ماند و در همه جا سیر می‌کند، از حاشیه درون طرح و از درون به برون. گاه حرکت سریع بندهاى اسلیمى نگاه را به دوران و چرخش وامی‌دارد و گاه وجود برگ‌ها و گل‌ها سرعت دیدن را می‌کاهد.« هدف از وجود این نقوش، باغى است که با خطوط سیال و با نشانه‌هایى از میوه‌ها و گیاهان آشنا، نوید باغهاى بهشت را بدهد.»(مددپور،1387،ص44) این نقوش بر اساس دایره‌هایی که در آن تکرار شده است ترسیم شده است. نقوش مدور در حقیقت انسان را به خدا نزدیک‌تر می کند. در دایره تنها یک خط است که حیثیت وجودی آن را می سازد و به نوعی دچار وحدت و توحید است، با نقطه ای واحد در مرکز که خطی حائل به دور خود دارد. نقطه شروع و پایان در دایره پنهان است و رمز آلودگی این پدیده آن را از سایر اشکال ممتاز می سازد.
و دومین نقشی که در چهار سمت مسجد شیخ لطف الله به چشم می‌خورد، نقش ستارگان است،این ستارگان که در یک مربع محصور شده‌اند، چهار پر هستند و در بالاترین نقطه دیوار به پنج پر تبدیل می‌شود.
4-11نقوش دیواره‌های مسجد شیخ لطف الله
منبع: آرشیو نگارنده
4-2-3 رنگ
نقش و رنگ در معماری مساجد اسلامی، مبنا و اساس کاشی‌کاری است؛ و زاینده دنیایی از رموز و اسرار عمیق هستند. در مساجد، ختایی‌ها، اسلیمی‌ها و دیگر نقوش کاشیکاری با رنگ‌های ملایم و تضاد‌های دلنشین در لابلای هم می‌خزند و چشم را به مسیر بی‌انتهای حق هدایت می‌کنند و به سمت بهشت سوق می‌دهند. رنگ مبین حالات روحانی و نفسانی آدمی در عالم ملکوت است، و از صدها سال پیش مزین مساجد بوده است. رنگ روایتگر عالمی فرا‌سوی عالم پدیدار است پس به طور قطع معنایی نمادین را با خود حمل می‌کند. در فرهنگ اسلامی ما، رنگ‌ها نشانه هایی هستند از وجود ذات باریتعالی برای کسانی که نعمت‌ها و آیات خداوند را مورد توجه قرار داده و به آنها می اندیشند:
« و ماذأ لکم فی الارض مختلفا الوانه، ان فی ذالک لایه لقوم یذکرون » «مخلوقاتی را که در زمین به رنگ‌های گوناگون آفریده، در این نشانه روشنی است برای گروهی که متذکر می‌شوند.»(سوره نحل، آیه 13)
در آیات دیگری، رنگارنگی آفرینش‌های الهی نشانه هایی برای کسانی است که آگاهند، و دانایند.یادآور شدن نعمت‌های الهی و اندیشیدن، نخستین گام‌های آگاهی و دانش است.
« و من ایاته خلق السموات و الارض و اختلاف السنتکم و الوانکم، ان فی ذالک لایات للعالمین»«و از آیات او آفرینش آسمان‌ها و زمین و تفاوت زبان‌ها و رنگ‌های شماست، در این نشانه‌هایی برای عالمان است(آیه 22 سوره روم)
نیز رنگ در کلام الهی مفهوم غیر مادی دارد. در آیه دیگر خداوند از رنگ (صبغه) به معنی مطلق آن سخن می گوید، رنگی که از یک رنگ خاص است. رنگ خداستکه به ما مسلمانان رنگ فطرت و ایمان و سیرت توحید می‌بخشیدو هیچ رنگی خوش‌تر ازرنگ ایمانبه خدا نیست و ما او را پرستش می کنیم.
« الله و من احسن من الله صبغه، و نحن له عابدون»« این رنگ خداست و چه رنگی بهتر از رنگ خداست؟ و ماپرستندگان اوییم. »( سوره بقره، آیه 138)
بنابراین اثری که در هماهنگی رنگی ساخته شود اثری است گویای توحید و یگانگی. مسلم است که در این وادی، هنرمندان مسلمان ما در مقام یک رنگ شناس علمی ظاهر نمی شدند بلکه آنها با رنگ‌ها الفت خاصی داشتند و بیشتر رنگ‌هایی را به فضای قدسی اثر خود دعوت می‌کردند که ارتباط و انطباق بیشتری با روح معماری اسلامی داشته باشند.
رنگ از تکثر نور حاصل می‌شود و نمایانگر کثرتی است که با وحدت در ارتباط است. در واقع رنگ صورت متکثر نور واحد است «زیرا از یک سو رنگ همان نور است(وحدت) و از دیگر سو نور تجلیات مختلف و متلونی می‌یابد (کثرت).»( نصر، 1389،ص384)
لذت از زیبایی رنگ در مساجد اسلامی بی‌شک با معانی ماوراءالطبیعه آن در ارتباط است، درخشندگی و تابندگی رنگ‌ها در مساجد، تابندگی وجودِ مطلق خداوندی را تداعی می‌کند. «رنگ‌ها در هنر ایرانی با هوشیاری و آگاهی بر معنای تمثیلی هر یک و شناخت تأثیراتی که ترکیب و هماهنگی آن‌ها بر روح می‌نهد، به کار گرفته می‌شوند. استفاده از رنگ‌ها بیش از آن‌که به تقلید از رنگ‌های طبیعی بپردازد، در پی تذکار حقیقتِ آسمانی آن‌هاست.» (بورکهارت، 1370، ص68) همین شناخت از حقیقت آسمانی رنگ‌ها توسط هنرمندان ایرانی باعث می‌شود،آدمی را متوجه حضورحق در فضای روحانی مساجد ‌کند.
نصر در رابطه با تاثیر رنگ چنین می نویسد : « رنگ ها در هنرجنبه کیمیایی دارند و آمیختن آن‌ها خود یک هنر مشابه به کیمیاگری است. هر رنگ دارای تمثیلی است خاص خودش و نیز هر رنگ، دارای رابطه ای با یکی از احوالات درونی انسان و روح است». (نصر،1390، صفحه309)
تاثیر رنگ بر روح و روان انسان در مسجد شیخ لطف‌الله، انکار ناشدنی است و از اهمیت و گستردگی معنایی زیادی برخوردار است، رنگ یکی از عواملمهم در فضا سازی معنوی و روحانی این مسجد می‌باشد. رنگ‌ها به درستی در این مسجد حالت عرفانی و سمبولیک خود را ایجاد می‌کنند.
مسجد شیخ لطف‌الله در اصفهان در میان صدها مسجد این شهر، روبروی آفتاب خودنمایی می‌کند. رنگ زیبای گنبد، این مسجد را در بین تمامی مساجد اصفهان متمایز کرده است. زیبایی رنگ کاشیکاری‌های این مسجد اعم از معرق یا هفت‌رنگ در نوع خود بی‌نظیر است. رنگ‌هایی که در شیخ‌لطف‌الله مشاهده می‌شود عبارتند از آبی، لاجوردی، سبز،سفید و به طور غالب رنگ کرمی یا همان نخودی. به کارگیری این رنگ‌ها و همنشینی آن با نور، بیننده را محصور خود می‌کند.
«رنگ سفید که فضا‌های داخلی مسجد شیخ لطف‌الله را ‌پوشانده است، نشانی از قداست و پاکی و آرامش است. سفید در این مسجد، شکل واحد و توحیدی به خود می‌گیرد و در جهت بیان حالات قدسی و عبادتگری و نیایشگری به کار می‌رود. سفید پرمعناترین رنگ در عالم روحانی است و نیز نشانه چیز‌های موثر با قداستی بزرگ است. سفید در این مسجد دور تا دور آدمی کشیده می‌شود، به صورت زمینه کتیبه‌ها، و فضایی پرمعنا و گویا می‌سازد که در مرکز بی‌کرانگی و قداست قرار دارد.» (معاونت پژوهشی دانشگاه هنر،1380، ص33)در واقع «رنگ سفید، کنایه از وجود مطلق است و اصل و اساس تمامی مراتب هستی، که همه رنگ‌ها را به هم پیوند می‌زند.»(بورکهارت، همان، ص68)
رنگ آبی همواره متوجه درون است و جنبه‌های گوناگون روح آدمی را نشان می‌دهد، آبی معنی ایمان می‌دهد و اشاره به فضای لایتناهی و روح دارد. «رنگ آبی عمقی دارد که آدمی را به بی‌نهایت و به جهانی خیالی و دست‌نیافتنی می‌برد. قدرتش در کنش‌پذیری و نیرویی آرام‌بخش است. آبی روان ما را به امواج ایمان و به بی‌انتهای روح سوق می‌دهد. آبی برای مسلمانان سمبل جاودانگی است.» (کاظم‌زاده،1380، ص447) «حضرت امام جعفر صادق به یکی از یارانش می فرمایند: ای مفضل، در رنگ آسمان تفکر کن که خداوند آن را به این رنگ آفریده است برای آنکه موافقترین رنگ برای چشم بشر است و نظر به آن دیده را قوی می سازد. آبی، حرکتِ دورانی درونگرا دارد و به همین دلیل در میان شکل‌های هندسی با دایره موافق و هماهنگ است.»(مددپور،1387، ص87)
«لاجوردی رنگ عالم مثال است و وسعت درون و بی‌کرانگی آسمان را نشان می‌دهد. این رنگ در کاشی‌کاری مانند آسمان فضا را می‌پوشاند و نقوش زرد و نارنجی در میانۀ آن مانند ستارگان در آسمان می‌درخشند و نقش و نگارهای گیاهی، آدمی را به خیال بهشت می‌برد. خطوط آن‌ها قداست و آیات نور را دربردارند. بدین ‌گونه است که کلام و نقش درهم می‌نشینند و هر نقش و نگار سمبل و نماد چیزی از آن عالم مثال می‌شود.» (معاونت پژوهشی دانشگاه هنر،1380، ص34)
رنگ سبز در حد فاصل زرد و آبی قرار دارد و ترکیبی از این دو رنگ است. سبزنشان‌دهندۀ ارضای آرامش و امیدواری است. رنگ سبز، آمیزشی از دانش و ایمان است. سبز متمایل به زرد، احساس جوانی و نیروی بهار می‌آورد. و به این علت در فصل بهار شادی، تصوری جدای از دیگر مواقع دارد.رنگ سبز متمایل به آبی، حالت روحانیت را نشان می‌دهد. سبز رنگ حرم پیامبر(ص) است. روایت است که در هنگام نزول وحی، افق آسمان به رنگ سبز نمایان شد. رنگ سبز زندگی و زیستن است. رنگ آرامش. سبز مطلق، آرام‌ترین رنگ‌هاست کانون هیچ جنبشی نیست و به دلیل همین ساکن ماندن کسالت‌آفرین می‌شود و به این علت با رنگ‌های دیگر می‌نشیند. (همان، ص35) رنگ سبز را رنگ بهشتی می دانندو این مطلب از آیات مختلف قرآن که بهشت و فردوس را «جنات تجری تحتها الانهار – باغهایی که زیردرختان آنها جویها روان است » (سوره بقره، آیه 25)نامیده و توصیف کرده است، می توان دریافت. زیرا ویژگی باغ و جنت درختان فراوان و جویبارهای آن است. بهشت، پوشیده از درختان میوه است و درختان میوه عموماً سبزند و انعکاس این سبزینگی در آبهای شفاف و زلالی روان در زیر آنها دو برابر می شود.
رنگ زرد حالت تحریک کننده ذهنی و هوشی دارد و شدیداً موجب تقویت فکر انسان می‌شود، همچنین موجب آرامش و خوشحالی در روحیه انسان می‌شود به طوریکه در قرآن به آن اشاره شده است: «صفراء فاقع لونها تسر الناظری» نوعی از رنگ زرد مخصوص یک‌دست که بهجت آور و مسرت‌بخش است. (قرآن، سوره بقره، آیه69)«در واقع رنگ زرد، روشن‌ترین رنگ‌هاست و نشان روشنی و نور. صفات رنگ زرد عبارتند از: روشنی، بازتاب، کیفیت درخشان، شادمانی زودگذر و از لحاظ نمادی، مشابهت گویا و دلپذیر به نور آفتاب دارد. .. از لحاظ سمبلیک با فهم و دانایی ارتباط دارد و نشان از دانش و معرفت است.» (اعوانی، 1385، ص35-34)
رنگ کرمی یا نخودی، مهم‌ترین رنگ در مسجد شیخ لطف‌الله است. این رنگ بر روی گنبد مسجد چون خورشیدی زیبا می‌درخشد. شمسه وسط گنبد که خود نمادی از خورشید است و رنگ زرد صحتی بر این موضوع است و اسلیمی‌های نقش بسته بر گنبد، چون تشعشعات خورشید خود‌نمایی می‌کند. اگر نگاهی دقیق‌تر به روایات دینی بیاندازیم متوجه اهمیت این رنگ در این مسجد خواهیم شد. در روایات آمده، «پیامبر در سیر معراج خود رنگ‌های عرش را در تمام مراحل عیان می‌سازد، به‌این‌گونه که ایشان می‌گویند: از آسمان هفتم برگذشتم تا به سدر‌المنتهی رسیدم، درخت عظیم دیدم….. و نوری عظیم که بر آن درخت می‌درخشد و پروانه‌ای زرین زنده و فرشتگانبی‌شمار…..آن‌گاه رفرفی سبز دیدم که از بالا فرو‌گذاشته، نور و روشنایی وی بر نور آفتاب غلبه کرده…..پس در بهشت شدم غرفه‌ها وقصر‌ها دیدم از دُر و یاقوت و زِبرجد، دیوار آن خشتی زرین و خشتی سیمین، خاک آن زعفران و زمین آن مشک‌اذفر، درخت‌ها دیدم شاخ آن زرین و برگ آن حریر و ساق آن مروارید و بیخ آن سیم.»(خزایی، 1381،ص192)‎
4-2-4خط
استفاده از خطاطی در معماری به عنوان عنصر تزیینی و عامل همسان نمودن انواع مختلف بناهای اسلامی است. تقریباً تمامی بناهای اسلامی شامل کتیبه‌هایی با مضامین قرآن، دعا و حدیث بر سطوح خارجی و داخلی خود می‌باشند. محل‌های مشخصی هم جهت نگارش این خطوط مورد استفاده قرار می‌گرفته است. به عنوان مثال در قسمت‌های خارجی بنا همانند مناره‌ها، سردرها، و پایه گنبدها و در قسمت‌های داخلی محراب، قبله و پایه داخلی گنبد. «جدای از زیبایی تزیینی کتیبه‌ها، آن‌ها در برگیرنده معانی و مفاهیمی هستند که انعکاس دهنده شرایط اجتماعی، مذهبی و فرهنگی زمان نگارش آن‌ها و از طرفی دیگر نمایانگر تمامی خلاقیت‌های هنرمندان مسلمان و ظهور خلوص معنوی آن‌ها می‌باشد.»(شایسته‌فر، 1382، ص61)
به‌نظر می‌رسد که آیات قرآنی به‌عنوان بیش‌ترین تزیین بنایی سطوح خارجی و داخلی ساختمان‌ها کاربرد داشته است. کتیبه‌های قرآنی اغلب در برگیرنده‌ی جملاتی در اظهار ایمان و اعتقادات مسلمانان می‌باشد.
در واقع، مهمترین دلیلی که می توان بر اسرار معماران مسلمان در خصوص استفاده شایسته از خط بیان کرد، قرآن کریم است. کلام الهی باید با بهترین صوت ممکن و به گونه ای حزین خوانده شود و به زیباترین گونه ممکن نوشته شود تا از حرمت آن صیانت شود و همچنین معانی متعالی آن هر چه قدرتمندانه‌تر تجلی یابد. خط و کتیبه‌های خطیکه غالباً در بردارنده آیات کتاب خدا و یا احادیث و روایات هستند، روح خاصی را در بنا به جریان می افکند و جلوه عبادی و قدسی ویژه ای را به بنا می‌بخشد و طهارت معنوی شگفتی را به آن اعطا می کند. «خط بر قامت بنا، ردای عبادت می‌افکند و با قرار گرفتن در اطراف گنبدو دیواره‌ها، بنای مورد نظر را در عمل عبادت غرقه می سازد. آنچه مسلم است، هنر خوشنویسی در غیر از همنشینی و مؤانست با قرآن هرگز نمی توانست به چنین رشد اعجاب انگیزی واصل شود. قرآن همواره قلم و نوشتن را ارج نهاده است.» ( مددپور، 1390، ص178)