شیوه های امر به معروف و نهی از منکر در قرآن و حدیث بااستفاده ازابزارهای جدید۹۳- قسمت ۱۰

شیوه های امر به معروف و نهی از منکر در قرآن و حدیث بااستفاده ازابزارهای جدید۹۳- قسمت ۱۰

«اُدعُ الی سبیل ربّک بالحکمه و الموعِظه الحسنه..[۱۳۱]»« با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت (مردم را) دعوت کن.

 

ه- امر و نهی عاطفی واحساس دوستی

 

لحن کلام آمر به معروف و ناهی از منکر باید به گونه ای باشد که در مخاطب این احساس پدید آید که گوینده سخن، او را از خویش دانسته، و آنچه را بر خود نمی پسندد برای او نیز نپسندیده است این نحوه برخورد، اثر تربیتی فراوانی بجا می گذارد.
پیامبران الهی ، در گفتار خود با مردم نمی گفتند ؛ ای مردم چنین وچنان کنید . بلکه از تعبیر : یا قوم ( یا قومی) ای مردم من ، ای قوم من ، بهره می گرفتند[۱۳۲] ، حضرت لقمان نیز به فرزندش می فرماید:
«یا بنی لا تشرک با لله … یا بنی انها ان تک مثقال حبه … یا بنی اقم الصّلاه و أمر بالمعروف وانه عن المنکر» « یا بنی » یعنی « پسرکم » ، « فرزند عزیزم ».[۱۳۳]

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.

 

 

و- امر و نهی صریح وکنایی

 

امر ونهی صریح، خطاب آشکار به انجام معروف و ترک منکر است. این شیوه در برخی موارد مؤثر است اما همواره کارساز نیست و باید به امر و نهی کنایی (غیر مستقیم) مبادرت ورزید.
کنایه در امر و نهی دینی در مواردی که امر و نهی صریح بدون اثر یا دارای اثر منفی است مورد استفاده قرار میگیرد. مثلاً به رباخوار گفته شود: اگر اسلام ربا را حرام نکرده بود من هم به گرفتن آن مبادرت می کردم اما پناه می برم به خدا که مرتکب آن گردم. یا به غیبت کننده گفته شود: اگر غیبت جایز بود غیبت می کردم اما زبانم به حکم خدا بسته شده است. یا در نزد گنهکار و به هدف ارشاد او به دیگری امر یا نهی شود یا از گنهکار خواسته شود تا در رفع گناهی که خود او به آن گرفتار است برای دیگری دعا کند. مثلاً به گرانفروش گفته شود دعا کن خدا مرا از گرانفروشی نجات بدهد.
روزی نادرشاه افشار با سیدهاشم خارکن، روحانی مقیم نجف، ملاقات کرد. (او روزگار را با خارکنی میگذرانید) نادر به سید هاشم رو کرد و گفت: شما واقعاً همت کرده اید که از دنیا گذشته اید! سیدهاشم با همان سادگی و روحانیت گفت: به عکس شما همت کرده اید که از آخرت گذشته اید[۱۳۴].
استفاده از جملات: «لااله الاالله، لاحول و لاقوهالا بالله ، انالله و انا الیه راجعون، سبحان الله»، پناه به خدا و امثال آن به هنگام مشاهده ی گناه در برخی موارد مفید است.

 

ی- امر ونهی توضیحی

 

برخی گنهکاران با یک امر یا نهی مختصر از معصیت دوری نمی کنند اما اگر با توضیحات لازم روبرو شوند به حکم خدا گردن می نهند. در چنین مواردی باید با وجود شرایط به تحلیل گناه و آثار آن و ذکر موعظه و سرگذشت گنهکاران و ترس از خدا و قیامت پرداخت.

 

س- امر و نهی تشویقی

 

غالب امر و نهی های دینی به دور از هر گونه تشویق صورت می پذیرد، اما بدون شک تشویق نقش مؤثری در گرایش گنهکار دارد. تشویق افراد به انجام واجبات و ترک محرمات به ویژه اگر به صورت ظریف و کار شناسانه صورت گیرد تأثیر چشمگیری در موفقیت امر و نهی دینی دارد.
برخی گنهکاران با تشویق معمولی به هدایت بر می گردند اما برخی از آنها به سبب موقعیت، شخصیت یا روحیاتی که دارند تشویقهای ساده به صلاح نمی گرایند. تشویق این گونه افراد باید با انجام کارهای کارشناسانه و توجه به روحیات آنها صورت گیرد که به برخی از موارد آن اشاره می کنیم:
۱٫ به کسی که اهل موسیقی حرام است اما به مسائل علمی و تحقیقی هم اهمیت می دهد پیشنهاد شود چنانچه یک مقاله خوب درباره ی موسیقی و آثار آن از دیدگاه اسلام بنویسی و نظریات مراجع در آن مطرح کنی به شکل خوبی از تو قدردانی خواهد کرد.
روش مقاله نویسی را پیرامون بسیاری از گناهان و واجبات دینی و برای قشر گسترده ای از جامعه می توان مطرح کرد. اساتید و معلمین می توانند با توجه به معایب دانش آموزان و دانشجویان موضوعاتی را برای انشاء یا تحقیق تعیین نمایند.
پیشنهاد نوشتن یک مقاله درباره ی حجاب به بانویی که مراعات پوشش دینی را نمی کند از بهترین نوع امر به معروف مؤثر و آگاهانه خواهد بود. یکی دیگر از موارد تشویق آن است که گنهکار را بر امر به معروف یا نهی از منکری تشویق نمائیم که خود مرتکب آن است. مثلاً در صورت وجود شرایط به خانمی بد حجاب پیشنهاد شود که چنانچه موفق به رعایت پوشش دینی نمایی از فلان امتیاز که مورد علاقه و نیاز شماست برخوردار خواهی شد.
۲٫ همچنین یک معلم یا مدیر آگاه می تواند با اهرم امتیازاتی که در اختیار دارد افراد زیرنظر خود را به تقوای الهی سوق دهد. مثلاً به شاگرد خود اظهار کند ریشتراشی حرام است، چنانچه ترک کنی نمره ی انضباطی خوبی به تو خواهم داد یا تو را در پرونده ی تشویق خواهم کرد. چه این که خدای تعالی با تشویق بندگانش به نعمتهای بهشتی آنها را به تقوا سوق می دهد و ائمه علیهم السلام نیز چنین می کردند.
علی بن حمزه می گوید: دوستی داشتم که در دیوان بنی امیه شغل نویسندگی داشت. از من درخواست کرد که از امام صادق (علیه السّلام) برای او اجازه ی ملاقات بگیرم و حضرت (علیه السّلام) اجازه فرمود: وقتی بر امام (علیه السّلام) وارد شد سلام کرد و نشست. سپس عرض کرد: فدایت شوم! من در دیوان بنی امیه بودم و از دنیای آنها مال فراوانی به دست آوردم و در تحصیل این اموال از مسائل دینی چشم پوشی نمودم.
امام صادق (علیه السّلام) فرمود: اگر بنی امیه کسی را که نمی یافتند که برای آنها بنویسد و مالیات جمع آوری کند و برای آنها بجنگد و در جماعت آنها حضور یابد حق ما را غصب نمی کردند! اگر مردم آنها را تر ک می گفتند و به اموال آنها توجهی نمی کردند بیش از آنچه در دست داشتند نمی یافتند. جوان عرض کرد: فدایت شوم! آیا راه نجانی هست؟
امام (علیه السّلام) فرمود: اگر بگویم عمل می کنی؟
پاسخ داد: آری
امام (علیه السّلام) فرمود: تمام اموالی را که در دیوان آنها به دست آوردی رد کن. اگر کسی را می شناسی به او ردنما و اگر نمی شناسی از طرف او صدقه بده و من هم قول می دهم که بهشت را از خدا برای تو تضمین نمایم. جوان مدتی سر به زیرانداخت و ساکت ماند. سپس گفت فدایت شوم، انجام می دهم! او با ما به کوفه برگشت و هر چه داشت حتی لباس خود را که پوشیده بود رد کرد و ما برای او لباس خریدیم.
چند ماهی نگذشت که بیمار شد و ما او را عیادت می کردیم. روزی بر او وارد شدم، چشمهایش را باز کرد و گفت: ای علی بن حمزه، امام صادق (علیه السّلام) به قولش وفا کرد، و از دنیا رفت و ما او را به خاک سپردیم.
پس از آن بر امام صادق (علیه السّلام) وارد شدم. وقتی مرا دید فرمود: ای علی بن حمزه، والله برای دوست تو به قول خود وفا کردیم. عرض کردم: فدایت شوم، راست می گویی. والله به هنگام مرگش به من خبر داد[۱۳۵].

 

ق- امر و نهی آرام و تند

 

امر و نهی باید به صورت آرام، صمیمی و به دور از هر گونه تنش انجام گیرد و بخش عمده ی امر و نهی های دینی به همین گونه انجام می شود. اما در برخی موارد به کارگیری این روش بی تأثیر است و ضرورت اقتضا دارد که از بیان تند و صدایی بلند استفاده شود و حتی اگر لازم و مؤثر باشد این عمل در حضور دیگران صورت پذیرد، البته تندی برخورد باید در چهارچوب معیارهای اخلاق اسلامی باشد.
مثلابچه یاجوانی که مشغول کاری خلاف خواسته وعرف است وچندبار به صورت آرام، صمیمی و به دور از هر گونه تنش امر و نهی کردیم بی تأثیر بود اقتضا دارد که از بیان تند و صدایی بلند مثل : نکن دیگر، از خدا بترس …به او آگاهی دهیم.
مأمون برای جلب رضایت حضرت جواد (علیه السّلام) به امور دنیوی نیرنگهای خود را به کار گرفت اما موفق نشد تا اینکه وقتی خواست دخترش ام الفضل را برای زفاف به منزل حضرت بفرستد مجلسی تشکیل داد که امام (علیه السّلام) هم به ناچار در آن حضور داشته باشد … و یک ترانه خوان و تارزنی را که مُخارق نام داشت و از ریش بسیار بلندی برخوردار بود طلبید و از او خواست تا کاری کند که امام جواد (علیه السّلام) به امور دنیوی سرگرم شود.
مخارق گفت: اگر امام (علیه السّلام) مشغول کاری از امور دنیا باشد من او را آنگونه که بخواهی به سوی دنیا می کشانم. سپس در برابر امام (علیه السّلام) نشست و از خود صدای الاغ در آورد و بعد از آن ساز می زد و آواز می خواند و امام (علیه السّلام) به او توجهی نداشت و به راست و چپ هم نگاه نمی کرد اما وقتی حضرت دید آن بی حیا ادامه می دهد سرش را به جانب او بلند کرد و فریاد زد: اتق الله… (از خدا بترس …)
مخارق از فریاد امام (علیه السّلام) آنچنان وحشتزده شد که ساز و تار از دستش افتاد و تا آخر عمر دست او بهبود نیافت.
مأمون از حال او پرسید، جواب داد هنگامی که امام جواد (علیه السّلام) بر سرم فریاد کشید آنچنان وحشتزده شدم که هیچگاه این حالت از وجودم برطرف نمی شود[۱۳۶].

 

ز- امر و نهی مذمتی

 

اگر امر و نهی ساده، کنایی، تشویقی و امثال آن که در مرتبه ی پایین تری هستند مؤثر نباشد باید امر و نهی مذمتی مورد استفاده قرار گیرد. مذمت گنهکار او را شرمنده می سازد و چون با نوعی خفت همراه است سبب تنبیه و پرهیزاو از گناه می گردد. این روش با مراتب متعدد آن در میان انبیاء و ائمه و صالحین پیوسته رایج بوده است.
ابوبصیر گوید در کوفه برای زنی قرآنی می خواندم. یک بار در موردی با او شوخی کردم! بعد از مدتی که به خدمت امام باقر (علیه السّلام) رسیدم مرا مورد مذمت و سرزنش قرار داد و فرمود: کسی که در خلوت مرتکب گناه شود خداوند به او نظر لطف نمی کند. چه سخنی به آن زن گفتی؟
از روی شرم و حیا سردرگریبان افکندم و توبه کردم.
امام باقر (علیه السّلام) فرمود شوخی با زن نامحرم را تکرار نکن[۱۳۷]!

 

س. امر و نهی تهدیدی

 

در مواردی که امر و نهی زبانی در مراحل پائین تأثیری ندارد انتقال به مرحله ی تهدید یک واجب شرعی است. البته تهدید باید حساب شده و به دور از دروغ باشد. تهدید حربه ی مفید و مؤثری برای هدایت و اصلاح گنهکاران است که خداوند نیز برای سعادت آدمی و تحقق ارزشهای دینی، آنها را به عذاب دنیا و آخرت تهدید کرده است.
نمونه ی تهدید در امر و نهی قطع امتیازات است. مثلاً به فرد گفته شود: اگر به این عمل خود ادامه دهی موقعیت شغلی تو از بین خواهد رفت. یا اعتباری نخواهی داشت، یا آرامش تو به مخاطره می افتد، رابطه ی دوستان و خویشاوندان با تو قطع خواهد شد، مورد ضرب و شتم قرار می گیری یا امتیاز و مساعدت های خود را قطع خواهم کرد. اما در هر حال تهدید باید متناسب، معقول و مؤثر باشد.

 

ق. امر و نهی ملی و جهانی

 

امر و نهی دینی گاهی فردی نیست و دارای پیام جمعی و مربوط به گروهی از افراد است که به عنوان مثال در یک سخنرانی یا سخنان رادیویی ، تلویزیونی ، اینترنت ، ماهواره و… صورت می گیرد، و چه بسا جمع مخاطب یک ملت باشند که نمونه ی آن نهی از اسراف، احکام وفتوای شرعی مانندحمایت ازمظلوم یابرائت کافروظالم است که از سوی ولی امر مسملین به ملت ایران وجهان اعلام می گردد. امر و نهی برخی اشخاص به ویژه رهبران مسلمین می تواند جنبه ی بین المللی، اسلامی و جهانی داشته باشد زیرا امر به معروف و نهی از منکر امر به خوبیها و نهی از بدیهایی است که بسیاری از آنها مورد توجه همه ی انسانها با همه ی ملیت و عقاید گوناگون است. این قسم از امر و نهی که مخاطبان جهانی دارد از جایگاهی بس بزرگ برخوردار است. چه این که امر و نهی انبیاءوسعتی به اندازه ی تاریخ بشر دارد و بالاتر از آن امر به معروف و نهی از منکر خداوند به همه ی انسانهاست.

 

۴- شیوه نوشتاری

 

گاهی آمر وناهی ، به دلایلی ، شرایط را برای امر به معروف ونهی ازمنکر زبانی و گفتاری ، مناسب نمی بیند. اما یادآوری کتبی ونوشتاری را موثر تشخیص می دهد و از این شیوه بهره می گیرد . روشن است ، که در یاداشت کتبی نیز، نرم بودن جملات ، پندآمیز بودن ، حفظ کرامت و شخصیت مخاطب باید مراعات گردد. از دیگر جاهای بهره گیری از این شیو ه نوشتن آیات و روایات یا سخنان بزرگان دین ، نوشتن مقالات سودمند ، کتاب ها ، پیام های تبلیغاتی ، اینترنت ( نسل امروزکه اکثراتحصیل کرده وبیشتر وقت وسرگرمی شان بازدیدازسایت هاووبلاگ هاست، نقش مؤثری درجذب یا دفع آنها دارد.)، در راستای تشویق به معروف ها می باشد.
سید جمال الدین اسد آبادی در سال ۱۳۰۸ توسط عوامل ناصرالدین شاه در حرم حضرت مطهر عبدالعظیم حسنی دستگیر و از کشور اخراج شد وی برای روشنگری شروع به نامه نگاری می کند و نامه های متعددی به سران قبائل و علمای اسلام می فرستد که یکی از آن نامه های مهم و سرنوشت ساز نامه ای است که به میرزای شیرازی ارسال می کند و منجر به حکم معروف تحریم استعمال تنباکو را صادر می کند و به این طریق استعمار به زانو در می آید . به دنبال همین مبارزات ، شاه امتیاز « رژی » را در جمادی الثانی ۱۳۰۹ برابر ۵ دی ۱۳۷۱ لغو می کند[۱۳۸].
گذشته از آن، مقالات وکتابها، در سطوح مختلف و برای اقشار مختلف با توجه به سطح درک آنان تنظیم گردد، و اعلانات تبلیغی نیز از جذابیت برخوردار باشد مثلاً خط زیبا، در طرحهای زیبا، و جملات متناسب و کوتاه که بتواند پیام رسانی دین و آئین باشد و مخاطب از آن به آسانی پیام را درک کند.

 

۵- شیوه استدلال به آیات قرآنی

 

یکی از شیوه‌های مهم در موضوع نهی از منکر، آگاهی دادن به مردم از طریق آیات قرآن است؛ زیرا بسیاری از مردم در اثر عدم اطلاع از دستور‌های خداوند و آشنا نبودن به آیات قرآن، به سوی منکرات تمایل پیدا می‌کنند، اما اگر به آنان کاملاً توضیح داده ‌شود که خداوند متعال چه کارهایی را دوست دارد و چه اعمالی را نمی‌پسندد، بسیاری از مردم از ارتکاب منکر خودداری می‌کنند. به نمونه زیر توجه کنید:
عده‌ای در ستمی آشکار، فدک را که پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) آن را برای حضرت فاطمه(س) به ارث گذاشته بود، به او ندادند. استدلال این افراد کژاندیش این بود که پیامبران از خود مال دنیا به ارث نمی‌گذارند و بنابراین فدک به حضرت فاطمه(س) نمی‌رسد. امّا حضرت فرمود: شما که می‌گویید پیامبر ارث نمی‌گذارد، به کتاب خدا بنگرید. در آنجا خداوند می‌فرماید: «و ورث سلیمانُ داودَ»[۱۳۹]؛ سلیمان از پدرش داود ارث برد و در سوره مریم از زبان زکریای پیامبر می‌فرماید: خداوندا! به من فرزندی عطا کن که از من و آل یعقوب ارث برد. آن گاه حضرت فاطمه(س) به مردم حاضر در مسجد پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود: ای مردمی که به سوی باطل شتاب می‌کنید و کردار زشت و بیهوده را نادیده می‌گیرید، آیا به قرآن نمی‌نگرید که می‌فرماید: )«افلا یتدبرون القرآن ام علی قلوب اقفالها[۱۴۰]»؛ آیا در قرآن نمی‌اندیشید یا آنکه بر دل‌های شما مهر زده شده است؟
یکی دیگر از منکرات عصر حضرت فاطمه(س)، غصب مقام حکومتی حضرت علی(علیه السّلام) بود. حضرت فاطمه(س) در مقام نهی از منکر برای زنان اهل مدینه باز هم به آیات قرآن تمسک کرد و بعد از حمد و ثنای الهی به آنان فرمود:
وای بر دوستان دنیا! چرا نگذاشتند حق در مرکز خود بماند و خلافت بر پایه‌های نبوت بچرخد؛ چرا که آنان خلافت را از خانه‌ای که جبرئیل نازل می‌شد، به جای دیگر بردند و حق را از علی(علیه السّلام) که به مسائل دین و سیاست آگاه بود، گرفتند. سپس آن حضرت آیاتی از سوره‌های اعراف، زمر، رعد، کهف و… را قرائت فرمود.

 

۶- شیوه « مستقیم وغیرمستقیم »

 

گاهی امر به معروف ونهی از منکر ،در صورتی اثر می بخشد ،که آمرو ناهی مستقیما با مخاطب خود ،ارتباط برقرار سازد وبا او به گفت وگو بنشیند ، اما گاهی شرایط زمانی ، مکانی یا اشخاص مورد خطاب ،به گونه ای است، که نمی توان به شکل مستقیم ،امر ونهی کرد و شاید هم اثر منفی داشته باشد ، در این موارد از شیوه غیر مستقیم استفاده می شود به نمونه های ازاین روش توجه شود :
مانند این که یک راننده می گفت زمانی در کارخانه ای کار می کردم ، وقتی می دیدم دوستانم فحاشی می کنند مطالبی را می نوشتم در خصوص فوائد زبان و اینکه با زبان چه فضائلی را می توان کسب کرد و این که نباید این نعمت الهی را در مسیر فحاشی صرف نمود سپس آن را در تابلو اعلانات نصب می نمودم . و یا هر چند وقت یک بار سخنرانی را دعوت می نمودم و مواردی که دوستانم رعایت نمی کردند را به سخنران می گفتم تا وی پیرامون همان مسائل سخنرانی خود را تنظیم نماید که این اقدامات تاثیر بسیار زیادی بر نوع رفتار افراد می گذاشت.
در داستانی که در پی می آید به روشنی بهره گیری از شیوه غیر مستقیم مشاهده می شود:
امام حسن و امام حسین (علیه السّلام) از جایی عبور می کردند ، پیرمردی را دیدند ،که وضو می گیرد اما آن را به خوبی (ودرستی ) انجام نمی دهد. آن دو طرحی ریختند ، تا به گونه ای غیر مستقیم او را متوجه سازند ووضو درست را به او بیاموزانند. هر دو به ظاهر با هم بگو مگو کردند و هر یک به دیگری می گفت ، من درست وضو می گیرم اما وضو تو درست نیست. به پیرمرد که ناظر این درگیری ساختگی بود گفتند : بیا بین ما قضاوت وداوری کن ، ما هر دو وضو می گیریم . ببین وضوی کدام یک از ما درست تر است ؟
هر دو، وضوی کامل ودرستی گرفتند ومنتظر پاسخ وداوری پیرمرد ماندند اما او که به اشتباه خود پی برده بود و نیز فهمید که آنان با این روش خواسته اندکار او را اصلاح کنند گفت : وضو هر دو خوب ودرست است ، من پیرمرد جاهل هستم که وضو درستی نگرفتم واکنون از شما آمو ختم و به برکت شما توبه می کنم.[۱۴۱]

 

۷- شیوه « فردی » و « جمعی »

 

گاهی آمر وناهی ، با ارتباط فردی خود با مخاطب وتذکر زبانی به او ، می توان تاثیر گذار باشد ومعروف را محقق سازد ، یا این که از انجام منکر یا ادامه آن جلوگیری کند اگر امر و نهی فردی تأثیری نداشته باشد . در این صورت لازم است به صورت جمعی ، به امربه معروف ونهی از منکر اقدام نمایند .چون همینکه شخص مخاطب در جامعه واز سوی منابع مختلف احساس امنیّت نکند مجبوربه انجام معاریف وترک منکر است. با توجه به این که امر و نهی دسته جمعی از پیام قویتری برخوردار است و فشار بیشتری را بر گنهکار وارد می آورد تأثیر افزون تری را به همراه دارد. مواجه شدن گنهکار با امر و نهی های دیگران به او می فهماند که عده ی زیادی از عمل او مطلع و ناخشنودند و این چیزی نیست که او بتواند آن را نادیده انگارد. البته امر و نهی گروهی باید با رعایت همه ی جوانب صورت گیرد تا آثار مطلوب آن ظاهر گردد. مثلاً می شود او را به جمعی دوستانه دعوت کرد و در ضمن گفت و شنودها به او امر و نهی دینی کرد. و یا به منزل او رفته و با رعایت مقدمات لازم و حفظ احترام و صمیمیت با او، به طور طبیعی به وظیفه عمل کرد.

 

۸- شیوه تکرار

 

آمر و ناهی، در مواردی ممکن است با یک بار تذکر و یادآوری به مخاطب خود، نتواند او را به انجام معروف یا ترک منکر وادار سازد، اما می داند، که اگر امر به معروف یا نهی از منکر را، تکرار کند و چند بار به این کار اقدام نماید، در مخاطب تاثیرگذار، خواهد بود، باید از شیوه تکرار بهره گیرد.با توجه به جمله معروف«الدرسُ حرفٌ والتکرارُ الفٌ»هرچیز زیاد تکرار شود بصورت عادت وملکه ذهن در می آید.

 

۹- شیوه عملی :

 

آمر به معروف و ناهی از منکر، گاه به اقتضای موارد و به تناسب آن باید از شیوه عملی در امر به معروف و نهی از منکر بهره جوید، از تعبیر «شیوه ی عملی» ممکن است برداشتهای مختلفی صورت گیرد، بشرح ذیل:
۱٫عمل ظاهری :
گاهی گفته می شود که شما در عمل نفرت خود را از منکر نشان دهید، مقصود آن است که اگر می دانید با اظهار تنفر از منکر که در رفتار خود یا چهره خود به نمایش می گذارید. این کار شما اثر خواهد بخشید، باید همین مرحله را طی کنید و به آن اکتفاء نمایید و از زبان و گفتار استفاده نکنید. این همان مرحله نخست امر به معروف و نهی از منکر و پیش از مرحله امر و نهی زبانی است.

 

 

  1. امر و نهی عَملی :

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*