مقاله با موضوع رسول خدا (ص)، امام رضا (ع)، بقاع متبرکه

وقف داشته اند.
1-1-2-2- وقف در اسلام
اسلام دینی است که بر پایه دستگیری و کمک به فقرا بنا شده است و پیامبر اسلام نیز به عنوان مرجع نخستین مسلمانان به این امر الهی توجهی ویژه داشته اند و یکی از مهمترین کارکرد هایی که در این مورد می توان بیان نمود توجه ویژه ایشان به وقف به عنوان عامل تعادل بخش در جامعه می باشد. در روزگاری که پیامبر اسلام با پیروان روز افزون خویش در حال بسط و گسترش دین اسلام بودند ایشان برای اینکه مستمندان جامعه را نوید دینی پر برکت و تعالی بخش دهند نیاز به شناساندن یک حکم دینی به تمام مسلمانان بود که با از خود گذشتگی برای رفع نیاز های قشر فقیر جامعه دست به کار شوند علاوه بر جهاد تن به تن در جبهه های علیه مشرکان در امور اقتصادی نیز به جهاد مالی بپردازند و اینگونه علاوه بر جانهای خویش اموال خویش را نیز با برادران مسلمان خویش و همچنین مستمندان که سالها مورد بی توجهی قشر مرفه قرار گرفته اند به اشتراک گذارندو ندای دین اسلام را به تمام مستمندان برسانند.
از این روی پیامبر اسلام اول از خویش آغاز می کنند. اوقاف در دوره پیامبر اسلام با توجه به تعالیم نوع دوستانه اسلام با شکلی گسترده و فراگیر شیوع یافته است، و اختصاص آن تنها به مساجد ها نبوده بلکه در راه تعلیم و زدودن فقر نیز به کار گرفته شده و نقش فرهنگی و اجتماعی گسترش یافته ای را در حیات مسلمانان ایفا نموده است.
با توجه به مدارک تاریخی که امروزه در اختیارماست اولین وقف توسط پیامبر اسلام(ص)صورت گرفته. آن حضرت در سال سوم هجرت پس از جنگ احد هفت بوستان و مزرعه آباد را به نام ” بساتین السبعه” که به ایشان هدیه شده بود را وقف نمودند و تولیت آن را پس ازرحلت خویش به حضرت فاطمه (ص) واگذار کردند. این بوستان متعلق به یک یهودی تازه مسلما شده به نام مخیرق بود که درجنگ احد به یاری پیامبرآمده بود و به صف یاران پیامبر پیوسته بود ووصیت کرد که اگر کشته شد دارایی اش را در اختیار پیامبر (ص)قرار دهند تا به هر خیر که خدایش فرموده و خود خواهد هزینه کند.28
1-1-2-3- وقف در قران
در این ربطه بایستی بیان نمود که درقران آیه ای وجود ندارد که بتوان از آن موضوع وقف را استخراج نمود و این مورد از آن دسته مواردی نیست که در قران کریم بر آن صراحت لفظی وجود داشته باشد از این روی بایستی با نگاه دقیق تر به آیات قران کریم به دنبال نشانه هایی از اشارات کلام الله مجید باشیم عدم بیان و تعیین مصداق درمورد وقف را نمی توان نشانه بی توجهی قران به این امر دانست زیرا قران با توجه به بیان کلیات در مورد نیکی کردن و دستگیری از یکدیگر و لزوم دادن صدقه و تعاون درکارو اینکه وقف نیز در کلیت شامل دستورات الهی برای دستگیری از مستمندان می باشد و همینطور به نوعی قصد قربت الهی در این امر موج می زند می توانیم جواز این امر را استنباط کنیم. از جمله ایاتی که به طور عموم بر انجام خیرات و تشویق وتحریض انها دلالت دارد،ایه 92 ازسوره ال عمران که می فرمای:” لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَ مَا تُنْفِقُوا مِنْ شَیْ‌ءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِیم “.
شما هرگز به مقام نیکو کاران و خاصان خدا نخواهید رسید، مگر ان که از آنچه دوست می دارید و بسیار محبوب است در راه خدا انفاق کنید و نیز ایه 46از سوره کهف که می فرماید:”المال و البنون زینه الحیاه الدنیاو الباقیات الصالحات خیر عند ربک ثوابا و خیر املا”
مال و فرزندان زینت حیات دنیاست و اعمال صالح که تا قیامت باقی است (مانند نماز و ذکر خدا )نزد پروردگار بسی بهتر (عاقبت)ان نیکوتر است.
بیان این آیه دلیل بر اختصاص بر وقف ندارد ولیکن این آیات به نوعی نشان دهنده لباسی هستند که بسیار خوش بر قامت وقف می نشیند.
1-1-2-4- وقف در سنت
از آنجایی که وقف به صورت آشکار و واضح واژه ان در قران نیامده است واز آنجایی که پیامبر اسلام به عنوان نخستین مفسر قران کریم در بیان و تبیین احکام وقف نقش گسترده ای دارند و از آنجایی که سنت بعد از قران کریم دومین منبع دینی مسلمانان می باشد می توان گفت که وقف در این مورد بسیار قدرتمند مورد تاکید و همچنین اقدام قرار گرفته است. درحدیث مشهوری از رسول اکرم (ص)امده است که می فرمایند:”هرگاه فرزند آدم بمیرد عمل از او قطع می شود مگراز سه چیز ،صدقه جاریه (که از آن در متون فقهی به عنوان وقف نام برده شده )عملی که از آن سود برده می شود و فرزند صالحی که برای او دعا کند”29. از نظر عملی نیز پیامبر اسلام در این امر پیش قدم بودند. چنانچه در تاریخ آمده است: پیغمبر اکرم (ص)زمینی را وقف کرد و منافع آن را برای ابن سبیل صدقه قرار دادند. همچنین مردی یهودی به نام “مخیرق” که در جنگ احد مسلمان شده بود و در همان جنگ به شهادت رسید وصیت کرد اگر من مردم هفت قطعه زمین و باغهای من مال رسول الله (ص)باشد. مخیرق در همان جنگ کشته شد و اموال او به ملک رسول خدا (ص) درامد تا هفت سال گذشت تا اینکه پیامبر در این سال باغ ها را وقف حضرت زهرا کردند.
در روایتی از امام رضا علیه اینگونه بیان شده که پس از درگذشت رسول خدا (ص) عباس با فاطمه (س) در تصرف حوائط سبعه مخاصمه کرده، امیر المومنین و دیگر کسان گواهی دادند که حوائط بر فاطمه وقف است. حضرت فاطمه(س) در هنگام شهادت وصیت نامه ای در این مورد تنظیم کردند و تولیت این وقف را که شرعاً در دست ایشان بود را به امیر المومنین و حسنین (ع)واگذار کرد. موقوفه های رسول تنها منحصر دراین هفت باغ مذکور نبوده بلکه در کتب تاریخی زمین های دیگری را به نام صدقات رسول خدا ذکر کرده اند.30
در سیره ی اهل بیت نیز ازآنجایی که ائمه(ع) بعد از پیامبر اسلام مرجعیت دینی مملکت اسلامی را بر عهده گرفته اند و با توجه به پیروی همه جانبه از پیغمبر اسلام به عنوان پایه گذار حکومت اسلامی و مبین احکام اسلامی ایشان نیز مانند آن رسول کوشش بسیاری برای نشر این مورد از احکام اسلامی کرده اند و با عمل و سخنانشان این اقدام خدا پسندانه را مورد نشر و حمایت قرار می دادند. درمقام عمل نیز ائمه با توجه توانایی مالی که داشته اند و مصلحتی که تشخیص داده اند اقدام به وقف اموال خود می نمودند. در میان ائمه (ع) بیشترین موقوفه ها راحضرت علی (ع) دارند. درزمان ایشان با توجه به اینکه دراوایل حکومت اسلامی رونق بسیاری برجامعه اسلامی سرازیر شده بود و همچنین با تلاش های شبانه روزی ایشان به عنوان امام نخستین مسلمانان ایشان توانسته اند که اموال بی شماری را از وقف برای خویش بر جای بگذارند. یکی از مواردی که ایشان وقف کرده اند وقف چشمه هایی که خود را در آورده بودند در “ینبع”31 می باشد برای حاجیان خانه خدا وهمچنین چاه هایی در راه کوفه و مکه حفرکردند و مسجد فتح را در مدینه و مسجدی در مقابل قبر حمزه و در میقات و کوفه و بصره و آبادان بنا کرد”. موقوفات بسیاری از حضرت علی (ع) به جا مانده که به جهت اختصار از آنها صرف نظر می کنیم.
1-1-2-5- وقف در ایران
وقف در ایران بلندایی به وسعت تاریخ ایران دارد می توان گفت با توجه به اینکه ایرانیان همواره در حال پرستش بوده اند از همان نخستین دوران پیدایش دیگر پرستی در ایران ایرانیان برای پروردگار خویش همواره نذورات و وقفیاتی را پیشکش می کردند اینگونه می توان گفت که وقف درایران سابقه طولانی دارد. بطوری که نذورات و وقف اموال به آتشگا ها و معابد از دوران باستان متداول بوده است و در دوره اسلامی نیز با تحول و تغییر در شکل و احکام ان ادامه پیدا کرده است. در اواخر دوره ساسانی بنیادهای نیکوکاری به منظور رستگاری روان در ایران بنیاد شد که پول ان صرف کمک به تنگدستان و احداث تاسیسات عام المنفعه می شد. همین بنیاد ها بعدا الگویی برای وقف اسلامی شد.32
بعد از ورود اسلام به ایران نیز وقف به شیوه ای جدیدی مورد توجه ایرانیان قرای می گیرد زیرا زمینه این نهاد در بین ایرانیان وجود داشته است. ایرانیانی که با آمدن اسلام از قید و بند بسیاری از مسایل مذهب دین زرتشت آزاد شده بودند با توجه به سابقه نوع دوستی در پیشینه تاریخی خویش و احساس اشنایی این نهاد با این حس نوع دوستی تاریخی آن را با جان و دل پذیرفتند و اجرا کردند. در دوره سامانیان در نیمه دوم قرن چهارم تشکیلات اداری به نام دیوان اوقاف بوجود امد که به کار مساجد و اراضی موقوفه رسیدگی می کرده است. قبل از آن وظیفه اداره اوقاف برعهده قضات بوده است. از طرفی چون مهمترین منبع درامد در این دوره زمین کشاورزی بوده است لذا موقوفات از اهمیت ویژه و حیاتی برخوردار بوده اند.33 می توان گفت که زمین های کشاورزی مهمترین منبع موقوفات بوده اند زیرا وقف تنها در این زمانه می توانست زمین باشد از آنجایی که هیچ گاه از بین نمی رفت و همیشه پا برجا بود. حتی اگر ملکی وقف می شد نیز با تخریب ملک زمین آن به صورت وقف باقی می ماند . در این دوران می توان به وضوح وقف های اموال را دید که بیشتر گرایش به زمین دارند. در دوره سلجوقی ،نظام الملک وزیر ملک شاه، با استفاده ازدرامد موقوفات مدارس نظامیه را بنا کرد، با حمله مغولان به ایران وضع موقوفات رو به وخامت گذاشت. از آنجایی که مغولان نخست مسلمان نبودند و احترامی برای دیگر ادیان و مذاهب قایل نبودند بسیاری از زمین ها به زور از صاحبان آنان گرفته شده و از این رو می توان زمین های وقفی که بسیار حاصلخیز بودند نیز جزو آنان بر شمردکه توسط اشراف مغول تصرف شدند. پس از آن خواجه نصیر طوسی در دوره هولاکو برای سرو سامان دادن به وضع موقوفات، اقدامات بسیاری را انجام داد ولی با وجود اینکه نظارت بر آنها را خودش بر عهده داشت نتوانست مشکلات اموال موقوفه را کاملاٌ برطرف کند. تا زمان اسلام آوردن ایلخانان مغول.34 رشید الدین فضل الله همدانی در این زمینه بسیار تلاش نمود. با توجه به اینکه موقوفات در این دوره بسیار چشمگیر بودند، رشید الدین تاکید زیادی بر آن داشت. همین وسعت و اهمیت سبب ایجاد تشکیلات منظمی برای اداره موقوفات به نام حکومت اوقاف، وابسته به دیوان قضا گردید که تحت نظارت قاضی القضات عمل می کرد و رییس آن حاکم اوقاف بود.
پس از این دوران ماهیت مذهبی سلسله صوفیه سبب تحول نوع و مصارف موقوفات گشت. در این دوران تشکلیات مستقلی برای اداره موقوفات زیر نظر صدر اعظم وجود آمد که نمایندگانی در همه شهرهای به نام وزیر اوقاف داشت نظارت بر اوقاف بر عهده آنها بود و این توجه موجب گسترش کاروان سراها، رباط ها، تکیه ها، امام زاده ها و آب انبارهای وقفی در این دوران کرده است.دردوره صفویه موقوفات رشد چشمگیری داشته اند . لمبرتون می گوید : اصولان صفویه بسیاری از املاک خود را صرف امورخیریه به خصوص وقف بقاع متبرکه شیعه و از همه بالا تر استانه امام رضا (ع)درمشهد و خواهرش (ش) درقم می کنند.35 برخی از این املاک وقفی موقوفاتی بود که به خاندان صوفیه پیش از آنکه به سلطنت برسند تعلق داشت. در زمان شاه عباس اول بیش ازهر دوره ای دیگر به عده املاک موقوفه اضافه شد. با سقوط صوفیان وضع موقوفات اشفته شد. با روی کارآمدن افشاریه نادر شاه بخشی از موقوفات را ضبط کرد برای امور نظامی. دردوره زندیه، کریم خان زند قصد داشت مانند صفوفیان به موقوفات توجه نشان دهد، اما موفق نشد.36 دردوره قاجاریه موقوفات روبه فزونی گذاشت. اروپاییانی که در آن دوران از ایران بازدید می کردند از املاک فراوان موقوفه سخن گفته اند ، از جمله هانری رنه آلمانی که در اواخر دوره سلطنت ناصر الدین شاه از ایران دیدن کرده می نویسد: املاک بسیاری وقف مساجد و مدارس و بقاع متبرکه شده است عایدات املاک وقفی بسیار زیاد است، مخصوصان عایدات امام رضا (ع)که مقبره او درمشهد

مطلب مشابه :  تحقیق درموردچشم انداز، عملکرد سازمان، داده ها و اطلاعات

دیدگاهتان را بنویسید