عقد کفالت چیه و چه شرایطی داره؟ 

 

یکی از قراردادهایی که ویژگیا و مختصات اون در قانون مدنی ایران بیان شده، عقد کِفالَته. این قرارداد از زمانای قدیم در روابط افراد به عنوان یه جور تضمین دِین و بدهی مورد استفاده قرار می گرفته. الان هم با اینکه در امور حقوقی استفاده از اون کمتر شده اما هنوزم در امور کیفری بسیار مورد استفاده قرار میگیره. در این مقاله کوتاه سعی می کنیم با معنی این قرارداد آشنا شیم.

در قرارداد کفالت یک نفر در برابر دیگری پایبند می شه که شخص ثالثی رو پیش اون حاضر کنه. بیایید واسه روشن تر شدن بحث، ادامه مطلب رو از راه مثالی دنبال کنیم: فرض کنین آقای «الف» قبلا پایبند شده که مبلغی رو به آقای «ب» بده؛ اما «ب» خیلی اونو نمی شناسه و می گه از کجا مطمئن باشم که به تعهد خود عمل می کنی و طلب من رو به موقع می پردازی؟ در این بین آقای «ج» که «الف» رو می شناسد و مورد اعتماد «ب» هم هست می گه من تعهد میدم که «الف» رو در زمان سررسید بدهی اش پیش تو حاضر کنم تا تو طلب خودت رو دریافت کنی. اینجا بین «ج» و «ب» رابطه قراردادی کفالت برقرار می شه: «ج» که متعهده «الف» رو پیش «ب» حاضر کنه، «کَفیل» نامیده می شه. «ب» که تعهد به نفع اون انجام شده، مَکفول ٌله نام داره و «الف» که شخص ثالثه و نقشی در انعقاد قرارداد نداره «مَکفول» نامیده می شه. ممکنه شنیده باشین که بعضی وقتا دادگاه/دادسرا از متهم خواسته کفیل می کنه (در اصطلاح واسه متهم «قرار کفالت» صادر می کنه). اینم یکی از مصادیق قرارداد کفالته. اینجا دادگاه از متهم کفیل می خواد و کفیل پایبند می شه که متهم رو هروقت که دادگاه بخواد، واسه محاکمه یا تحقیقات در دادگاه حاضر کنه (اینجا دادگاه مکفول ٌ­له و متهم مکفوله).

ممکنه بپرسید اگه کفیل نتونست یا حتی نخواست به تعهد خود بکنه و شخص سوم رو در موعد مقرر حاضر کنه، چه می شه؟ واسه جواب به این سؤال، باید به بخش دیگری از تعهد کفیل اشاره کنیم: کفیل تعهد می کنه که در زمان خاصی شخص سوم رو در جای خاصی حاضر کنه و اگه به هر دلیلی موفق به این کار نشد، باید ضرر بده؛ اینطوری که اگه سوم به مکفول ٌ­له بدهی داشته، کفیل باید خود بدهی اونو پرداخت کنه یا اگه مثل قرار کفالت بدهی در بین نیس باید مبلغی رو که از قبل و در قرارداد تعیین شده، بده. به این مبلغ در اصطلاح حقوقی «وجه التزام» گفته می شه. دو طرف قرارداد، میزان وجه التزام رو در قرارداد کفالت مشخص می کنن؛ پس کفیل یا باید شخص مورد نظر رو حاضر کنه یا باید وجه التزام رو بده.

مطلب مشابه :  عقد رهن چیه و فک رهن در قانون مدنی به چه معناست؟ 

نقش و وظایف شخص سوم

شاید این سؤال واسه شما ایجاد شه که در این بین تکلیف شخص سوم چیه و اصلا نقش اون در این قرارداد چیه؟

اینجا باید به یک نکته دقت کنین؛ درست که در قرارداد کفالت در عمل سه نفر حضور دارن اما این قرارداد در اصل تنها بین دو نفر بسته می شه: کفیل و مکفول­ ٌله (در مثال بالا «ب» و «ج»). شخص سوم (در مثال ما «الف») هیچ نقشی در بسته شدن این قرارداد نداره. رضایت یا نبود رضایت اونم مهم نیس. بلکه کفیل و مکفول­ ٌله هستن که باید به توافق برسن. با اینحال بعضی وقتا قرارداد کفالت با اذن و اجازه شخص سوم (مکفول) واقع می شه و بعضی وقتا بدون اذن و اجازه اون. این هیچ تأثیری روی قرارداد و تعهدات کفیل نداره اما می تونه بر رابطه کفیل و شخص سوم مؤثر باشه. پس بذارین این دو فرض رو به طور جداگونه در نظر بگیریم:

  • قرارداد کفالت با اذن و اجازه شخص سوم منعقد شده: اینجا خود شخص سوم هم پذیرفتهه که قراردادی درباره احضار اون بسته شه. این باعث نمی شه که اون به موجب قرارداد کفالت پایبند به چیزی شه اما رابطه ای بین اون و کفیل ایجاد می کنه: اگه شخص سوم در موعد مقرر حاضر نشد و کفیل مجبور به پرداخت وجه التزام شد، شخص سوم باید بعدا ضرر وارده به کفیل رو جبران کنه و وجه التزام رو بهش برگرداند.
  • قرارداد کفالت بدون اجازه و اذن شخص سوم بسته شده: در این فرض شخص سوم هیچ تعهدی نداره؛ نه در برابر کفیل و نه در برابر مکفول ٌ­له.

جا و زمان قرارداد

نکته مهم بعدی اینه که کفالت مقید به زمان خاصیه یا نه؟ از حیث زمانِ احضار، کفالت به سه دسته تقسیم می شه:

  • کفالت مطلق: در این نوع از عقد، کفیل پایبند می شه که هر زمانی که مکفو ل ٌ­له خواست، شخص سوم رو حاضر کنه. قرارهای کفالتی که دادگاه صادر می کنه معمولا مثل این هستن.
  • کفالت مؤجل: اینطوری که در کفالت زمان مشخصی تعیین می شه و کفیل تعهد می کنه که مثلا مکفول رو در روز سی ام مهر ۹۶ پیش مکفول ٌ­له حاضر کنه.
  • کفالت موقت: این نوع از کفالت مثل کفالت اوله فرقش اینه که سقف زمانی داره. مثلا کفیل پایبند می شه که به مدت یک ماه، از سی مهر ۹۶ تا سی آبان ۹۶، هر زمان که مکفول ٌ­له بخواد، شخص سوم رو حاضر کنه.
مطلب مشابه :  عقد ودیعه چیه؟ 

جای احضار هم دارای اهمیته. میشه در قرارداد گفت که کفیل باید شخص سوم رو در کجا حاضر کنه. اگه در قرارداد مشخص نشده باشه که جای احضار کجاست، محل انعقاد قرارداد به عنوان جای احضار در نظر گرفته می شه. دقت کنین که احضار شخص سوم ممکنه واسه یک بار باشه: مثلا شخصی تعهد کرده که سوم رو واسه امضای سند در تاریخ مشخصی در دفترخانه حاضر کنه. ممکن هم هست که واسه چند بار یا همه موارد مورد نیاز مکفول ٌ­له باشه: مثلا کفیل پایبند می شه که متهم رو هروقت و گرچه بار که دادگاه لازم بدونه، در دادگاه حاضر کنه.

پایان قرارداد کفالت

آخرین مسئله مهم، انتهای این قرارداده. چه زمانی این قرارداد پایان پیدا میکنه؟

  • اولین فرض، اجرای تعهده: زمانی که کفیل به تعهد خود بکنه و شخص سوم رو پیش مکفول­ ٌله حاضر کنه، قرارداد کفالت به اتمام می رسه.
  • دومین فرض در جاییه که قرارداد مدت معینی داشته؛ (مثل مثال بالا) اینجا به محض اتمام مدت، قرارداد کفالت هم تموم می شه و کفیل دیگر تعهدی نداره.
  • سومین حالت در جایی متصوره که خود شخص سوم در موعد مقرر در جای مورد نیاز حاضر شه. در این صورت دیگر احتیاجی به دخالت ی کفیل نیس و تعهد اون ورداشته می شه.
  • چهارمین فرض اینه که به هر دلیلی دِین سوم به مکفول­ ٌله از بین برود؛ اینجا هم تعهد کفیل منتفی می شه. مثلا اگه ثابت شه که متهم بی گناه بوده؛ یا اینکه بدهی که سوم به مکفول­ ٌله داره از بین برود (مثلا دین خود رو ادا کنه و …)
  • پنجمین فرض ناظر به فوت شخص ثالثه: تعهد کفیل اینه که شخص سوم رو در زمان خاصی در جای مشخصی حاضر کنه. وقتی دیگر شخص ثالثی وجود نداشته باشه، خودبه خود تعهد کفیل هم در این مورد از بین میره (بر این فرض استثنائاتی هم وارده).
  • ششمین و آخرین موردی که موجب پایان ی قرارداد کفالت می شه، فوت کفیله. در قرارداد کفالت، کفیل پایبند می شه شخص سوم رو حاضر کنه. پس با فوت کفیل، این تعهد خودبه خود از دوش اون ورداشته می شه.

در نوشتن این مقاله از کتاب «درس­ هایی از عقود مشخص» اثر دکتر ناصر کاتوزیان استفاده شده.


۱

دیدگاهتان را بنویسید